در دستورِ زبانِ عربی – که بیشتر اش را ایرانیانِ پارسیزبان ساخته و پرداخته اند – صفت باید در شمار (جمع/مفرد) و جنس (نرینه/مادینه) همسانِ صفتگیر باشد؛ با این استثنا که صفتگیرهایِ جمعِ بیجان مفرد و مادینه به شمار میروند؛ برایِ نمونه، اگرچه «شجر» مفرد و نرینه است، «اشجار» (جمعِ شجر) مفرد و مادینه است! هدفِ من در اینجا پرداختن به دستورِ زبانِ عربی و فهماندنِ پاراگرافِ بالا نیست! میخاهم بگویم در پارسی واژهها جنسیتِ دستوری ندارند و برایِ مرد و زن صفتهایِ یکساني به کار میرود. برایِ نمونه، در پارسی «نویسنده» نویسنده است، چه مرد باشد چه زن؛ «شاعر» هم همینجور: اگر سهراب سپهری «شاعر» است، پروین اعتصامی هم «شاعر» است. رئیس، معلّم، مدیر و کارمند هم همینطور؛ «خانمِ مدیر»، «هیئتِ رئیسان»،… . این یک سویِ مشکل است؛ سویِ دیگر واژگاني اند که از عربی به شکلِ جمع واردِ پارسی شده اند. نمونهها بسیار اند: لوازم، کتب، موارد، اقدامات، ساعات، ایالات،… . اینها، همان جمعهایِ بیجان اند که در عربی مفرد و مادینه شمرده میشوند و اگر صفتي بگیرند، آن صفت هم مفرد و مادینه است؛ نمونه اش «ایالاتِ متّحده». و لی در پارسی هیچ واژهیي جنسیتِ دستوری ندارد و حتّا اگر واژهیي نشانگرِ زني باشد، مانندِ «پریسا»، هیچ جزئي از جمله را تغییر نمیدهد؛ نه فعل، نه صفت، نه ضمیرِ اشاره، نه ضمیرِ جانشین، هیچچیز. همانگونه که میتوانیم بگوییم «پریسا رفت. او شاد بود.»، دربارهیِ مردي هم میگوییم «علی رفت. او شاد بود.» به آسانی و بی هیچ مشکلي؛ پریسایِ شاد، علیِ شاد. پس اگر چند ایالت نیز با هم متّحد باشند، «متّحد» اند، نه «متّحده»: ایالاتِ متّحدِ امریکا.
البتّه به نظرِ من، وامگیریِ بیش از اندازه از عربی هم به این مسئله دامن میزند. اگر به جایِ «متّحد»، از همان آغاز، گفته بودیم «یکپارچه»، دیگر چنین مشکلي نداشتیم. اگر به جایِ «لازم، محترم، مرحومِ مغفور» – به ترتیب – گفته بودیم «بایسته، گرامی، شادروان»، اکنون درگیرِ «اقداماتِ لازمه، بانوانِ محترمه، مرحومهیِ مغفوره» نبودیم. | | Dar dastur e zabân e Arabi – ke biŝtar aŝ râ irâniyân e Pârsi-zabân sâxte vo pardâxte and – sefat bâyad dar ŝomâr (jamɛ/mofrad) o jens (narine/mâdine) hamsân e sefatgir bâŝad; bâ in estesnâ ke sefatgirhâ ye jamɛ e bijân mofrad o mâdine be ŝomâr mi ravand; barâ ye nemune, agarce ŝajar mofrad o narine ast, aŝjâr (jamɛ e ŝajar) mofrad o mâdine ast! Hadaf e man dar injâ pardâxtan be dastur e zabân e Arabi va fahmândan e pârâgrâf e bâlâ nist! Mi xâham be guyam dar Fârsi vâĵehâ jensiyyat e dasturi na dârand va barâ ye zan o mard sefathâ ye yeksân i be kâr mi ravad. Barâ ye nemune, dar Fârsi "nevisande" nevisande ast, ce mard bâŝad ce zan; "ŝâer" ham haminjur: agar Sohrâb Sepehri ŝâer ast, Parvin Eɛtesâmi ham ŝâer ast. Rais, moallem, modir o kârmand ham hamintowr; xânom modir, heyát e raisân, …. In yek su ye moŝkel ast; su ye digar vâĵegân i y-and ke az Arabi be ŝekl e jamɛ vâred e Fârsi ŝode and. Nemunehâ besyâr and: lavâzem, kotob, mavâred, eqdâmât, sâât, iyâlât, …. Inhâ hamân jamɛhâ ye bijân and ke dar Arabi mofrad o mâdine ŝemorde mi ŝavand va agar sefat i be girand, ân sefat ham mofrad o mâdine ast; nemune aŝ Iyâlât e Mottahede. Lik dar Fârsi hic vâĵe i jensiyyat e dasturi na dârad; hattâ agar vâĵe i neŝângar e zan i bâŝad, mânand e Sârâ, hic jozɛ i az jomle râ taĝyir ne mi dehad; na feɛl, na sefat, na zamir e eŝâre, na zamir e jâneŝin, hic ciz. Hamângune ke mi tavânim be guim "Sârâ raft; u ŝâd bud", dar bâre ye mard i ham mi guim "Ali raft; u ŝâd bud"; be âsâni yo bi hic moŝkel i; Sârâ ye ŝâd, Ali ye ŝâd. Pas agar cand iyâlat niz bâ ham mottahed bâŝand, mottahed and, na mottahede: Iyâlât e Mottahed e Emrikâ.
Albatte, be nazar e man, vâmgiri ye biŝ az andâze az Arabi ham be in masále dâman mi zanad. Agar be jâ ye “mottahed”, az hamân âĝâz, gofte budim yekpârce, digar conin moŝkel i na dâŝtim. Agar be jâ ye “lâzem, mohtaram, marhum e maĝfur”, be tartib, gofte budim bâyeste, gerâmi, ŝâdrâvân, aknun dargir e eqdâmât e lâzeme, bânovân e mohtarame, marhume ye maĝfure, na budim. |
