کسان ای که به واژه یِ «بالگرد» خرده می گیرند، باید به دانند helicopter از دۆ ریشه یِ یونانی یِ helix (مارپیچ!) و pteron (بال) ساخته شده.

البتّه من همیشه «چرخبال» ِ تاجیکی را به آن ترجیح می دادم؛ شاید از همان روی که همواره به تفاوت ِ کاربردی یِ چرخیدن ۆ گشتن پافشاری کرده ام. برا یِ مثال، زمین به دۏر ِ خۆد اش می چرخد، امّا به دۏر ِ خورشید می گردد؛ یعنی گردش نیازمند ِ پیمودن ِ مسافت است، و لی چرخش درجا دۏر ِ یک محور. با این همه، بالگرد هم‌آهنگی یِ بیش‌تر ای با دیگر واژه‌ها یِ این حۏزه، و زایایی یِ بیش‌تر ای دارد.

این واژه برا یِ نظم ِ زبانی یِ ما نیاز است. اگر helicopter را نه ترجمیم، واژه‌ها ای چۆن heliborne،‏ heliport،‏ helipad را نیز نه می توان ترجمید. اگر heliborne را نه ترجمیم، ترجمه یِ airborne به هوابرد هم سود ای نه خاهد داشت. امّا اکنون همه یِ این‌ها برابرها یِ درخور ای در فارسی دارند:

‘heliborne’  بال‌برد
‘heliport’  بالگردگاه
‘helipad’  بالگردنشین

Kasân i ke be vâĵe ye “bâlgard” xorde mi girand, bâyad be dânand ‘helicopter’ az do riŝe ye yunâni ye ‘helix’ (mârpic!) va ‘pteron’ (bâl) sâxte ŝode.

Albatte man hamiŝe “carxbâl” e tâjiki râ be ân tarjih mi dâdam; ŝâyad az hamân ruy ke hamvâre be tafâvot e kârbordi ye carxidan o gaŝtan pâfeŝâri karde am. Barâ ye mesâl, Zamin be dowr e xod aŝ mi carxad, ammâ be dowr e Xorŝid mi gardad; yaëni gardeŝ niyâzmand e peymudan e masâfat ast, va li carxeŝ darjâ dowr e yek mehvar. Bâ in hame, bâlgard hamâhangi ye biŝtar i bâ digar vâĵehâ ye in howze, va zâyâi ye biŝtar i dârad.

In vâĵe barâ ye nazm e zabâni ye mâ niyâz ast. Agar ‘helicopter’ râ na tarjomim, vâĵehâ i con ‘heliborne, heliport, helipad’ râ niz ne mi tavân tarjomid. Agar ‘heliborne’ râ na tarjomim, tarjome ye ‘airborne’ be havâbord ham sud i na xâhad dâŝt. Ammâ aknun hame ye inhâ barâbarhâ ye darxor i dar fârsi dârand:

‘heliborne’  bâlbord
‘heliport’  bâlgardgâh
‘helipad’  bâlgardneŝin

این نوشته، که نزدیک ِ یک سال ۆ نیم پیش پیش‌نویس کرده بودم، سۏدا یِ من در باره یِ بی‌ابهامی ۆ رۏشنی یِ معنایی یِ واژه‌ها را به خوبی باز می تاباند؛ خۆد ام هم فراموش کرده ام چرا همان زمان انتشار اش نه دادم.

University: دانشگاه. نهاد ِ آموزشی یِ سطح ِ بالا که دانش‌جویان از آن مدرک می گیرند، و کارها یِ پژوهشی در آن انجام می شود؛ دانشگاه ِ تهران.

Faculty: دانشکده. دسته ای از گروه‌ها یِ دانشگاهی که در شاخه یِ بزرگ‌تر ای از دانش کار می کنند؛ دانشکده یِ مهندسی یِ دانشگاه ِ تهران.

College: دانش‌سرا. مؤسّسه یِ آموزش ِ عالی (که به گستردگی یِ دانشگاه، دارا یِ دانشکده‌ها یِ گوناگون، نیست)؛ دانش‌سرا یِ زبان.

School: آموزشکده. گروه ِ کوچک‌تر ِ دانشکده؛ آموزشکده یِ مکانیک ِ دانشکده یِ مهندسی.

Department: گروه. بخش ِ اداری یِ آموزشکده؛ آموزش ِ گروه ِ مکانیک.

Institute: پژوهشکده. سازمان ای برا یِ گسترش ِ دانش ۆ آموزش؛ پژوهشکده یِ مهندسی یِ نفت.

Institution: نهاد. سازمان ِ بزرگ ای برا یِ هدف ای خاص؛ همچۆن دانش‌سرا، بانک و….

Foundation: بنیاد. نهاد ای که با اهدا، و اغلب با هدف‌ها یِ نیکوکارانه پایه‌گذاری می شود؛ بنیاد ِ بیماری‌ها یِ خاص.

Organization: سازمان. گروه ای سازمان‌یافته از مردم برا یِ هدف ای خاص، مانند ِ بخش ای از حکومت.

Establishment: مؤسّسه. سازمان ای بازرگانی یا نهاد ای همگانی.

Association (یا Society): انجمن. گروه ای از مردم، که برا یِ هدف ِ مشترک ای با هم تلاش می کنند.

Club: باشگاه. انجمن ای که به فعّالیّت یا علاقه‌مندی یِ خاصّ ای می پردازد.

In neveŝte, ke nazdik e yek sâl o nim piŝ piŝnevis karde budam, sowdâ ye man dar bâre ye biebhâmi yo rowŝani ye maënâi ye vâĵehâ râ be xubi bâz mi tâbânad; xod am ham farâmuŝ karde am, cerâ hamân hamân zamân enteŝâr aŝ na dâdam.

‘University’: Dâneŝgâh. Nehâd e âmuzeŝi ye sath e bâlâ, ke dâneŝjuyân az ân madrak mi girand, va kârhâ ye paĵuheŝi dar ân anjâm mi ŝavad; Dâneŝgâh e Tehrân.

‘Faculty’: Dâneŝkade. Daste i az goruhhâ ye dâneŝgâh i ke dar ŝâxe ye bozorgtar i az dâneŝ kâr mi konand; dâneŝkade ye mohandesi ye Dâneŝgâh e Tehrân.

‘College’: Dâneŝsarâ. Moassese ye âmuzeŝ e âli (ke be gostardegi ye dâneŝgâh, dârâ ye dâneŝkadehâ ye gunâgun nist); dâneŝsarâ ye zabân.

‘School’: Âmuzeŝkade. Goruh e kucektar e dâneŝkade; âmuzeŝkade ye mekânik e dâneŝkade ye mohandesi.

‘Department’: Goruh. Baxŝ e edâri ye âmuzeŝkade; âmuzeŝ e goruh e mekânik.

‘institute’: Paĵuheŝkade. Sâzmân i barâ ye gostareŝ e dâneŝ o âmuzeŝ; paĵuheŝkade ye mohandesi ye naft.

‘Institution’: Nehâd. Sâzmân e bozorg i barâ ye hadaf i xâss; hamcon dâneŝsarâ, bânk, va….

‘Foundation’: Bonyâd. Nehâd i ke bâ ehdâ, va aĝlab bâ hadafhâ ye nikukârâne pâyegozâri mi ŝavad; bonyâd e bimârihâ ye xâss.

‘Organization’: Sâzmân. Goruh i sâzmânyâfte az mardom barâ ye hadaf i xâss, mânand e baxŝ i az hokumat.

‘Establishment’: Moassese. Sâzmân i bâzargâni yâ nehâd i hamegâni.

‘Association’ (yâ ‘Society’): Anjoman. Goruh i az mardom, ke barâ ye hadaf e moŝtarak i bâ ham talâŝ mi konand.

‘Club’: Bâŝgâh. Anjoman i ke be faëãliyyat yâ alâqemandi ye xâss i mi pardâzad.

سال‌ها منتظر ِ فرهنگ ای بوده ام، که به توان از میان ِ واژگان ِ تصویب‌شده یِ فرهنگستان برابر ِ یک واژه یِ بیگانه را جست‌ۆجو کرد.

مدّت‌ها'ست، در وبگاه ِ فرهنگستان صفحه ای برا یِ جست‌ۆجو یِ پیشرفته یِ واژگان ِ تصویب‌شده قرار داده شده. جست‌ۆجو در میان ِ برابرها یِ فارسی، یا واژه‌ها یِ اصلی یِ انگلیسی، یا حتّا تعریف ِ واژه‌ها، و نیز امکان ِ جست‌ۆجو در بخش ِ آغازی یا پایانی، از مهم‌ترین امکانات ِ این واژه‌نامه اند.

جستارها صفحه‌بندی می شوند، و دربردارنده یِ واژه یِ فارسی، برابر ِ انگلیسی، حۏزه یِ کاربردی، و تعریف ِ واژه اند؛ متأسّفانه به هیچ ترتیب ای نیستند ۆ، امکان ِ مرتّب‌سازی یِ آن‌ها به ترتیب ِ الفبا یِ فارسی یا لاتینی هم وجود نه دارد، امّا اگر به دنبال ِ واژه یِ مشخّص ای باشید، یافتن اش دشوار نیست.

Sâlhâ montazer e farhang i bude am, ke be tavân az miyân e vâĵegân e tasvibŝode ye Farhangestân barâbar e yek vâĵe ye bigâne râ jostoju kard.

Moddathâ’st, dar vebgâh e Farhangestân safhe i barâ ye jostoju ye piŝrafte ye vâĵegân e tasvibŝode qarâr dâde ŝode. Jostoju dar miyân e barâbarhâ ye fârsi, yâ vâĵehâ ye asli ye engelisi, yâ hattâ taërif e vâĵehâ, va niz emkân e jostoju dar baxŝ e âĝâzi yâ pâyâni, az mohemmtarin emkânât e in vâĵenâme and.

Jostârhâ safhebandi mi ŝavand, va darbardârande ye vâĵe ye fârsi, barâbar e engelisi, howze ye kârbordi, va taërif e vâĵe and; moteassefâne be hic tartib i nistand o, emkân e morattabsâzi ye ânhâ be tartib e alefbâ ye fârsi yâ lâtini ham vojud na dârad, ammâ agar be donbâl e vâĵe ye moŝaxxas i bâŝid, yâftan aŝ doŝvâr nist.

اگر در کارگروهِ شیمیِ گروهِ واژه‌سازیِ فرهنگستان بودم، پیشنهاد می‌کردم، که در ترجمه‌یِ نامِ ترکیب‌هایِ شیمیایی، عددها ترجمه شوند؛ زیرا هم نام‌ها ساده‌تر و آسان‌فهم‌تر می‌شوند، هم از فراگرفتنِ نظامِ شمارشیِ یونانی بی‌نیاز می‌شویم. برایِ مثال:

CO: کربن-تک‌اکسید (یا تک‌اکسیدِ-کربن)؛
CO₂: کربن-دواُکسید؛
UCl₄: اورانیم-چهارکلرید؛
C₂H₂Cl₃: سه‌کلرواتان.

در این صورت، شاید حتّا بهتر باشد، آلکان‌ها، آلکن‌ها و دیگر ترکیب‌هایِ هیدروکربنی هم با عددهایِ فارسی نام‌گذاری شوند! که به این سادگی نیست. برایِ شروع، می‌توان به ترکیب ای از عدد و نوعِ ترکیب اندیشید؛ برایِ مثال، «دوآلکان» برایِ هیدروکربنِ اشباعِ دوکربنه (C₂H₆).

این شیوه‌یِ نام‌گذاری را، بی هیچ محدودیّت ای، می‌توان برایِ زنجیره‌هایِ درازتر نیز پی گرفت.

پی‌نوشت: از آن‌جا که، در نگارشِ عددها در ترانویسی، ویرگول برایِ ممیّز به کار می‌رود، کاربردِ نقطه در نوشتنِ نامِ ترکیب‌هایِ شیمیایی بهتر است: ‎1.1.1-sekoloro-doâlkân (این سه یک نشان می‌دهد، که سه اتمِ کلر به نخستین کربنِ اتان متّصل اند).

Agar dar kârgoruh e ŝimi ye goruh e vâĵesâzi ye Farhangestân budam, piŝnehâd mi kardam, ke dar tarjome ye nâm e tarkibhâ ye ŝimiyâi, adadhâ tarjome ŝavand; zirâ ham nâmhâ sâdetar o âsânfahmtar mi ŝavand, ham az farâgereftan e nezâm e ŝomâreŝi ye Yunâni biniyâz mi ŝavim. Barâ ye mesâl:

CO: karbon-takoksid (yâ takoksid-e-karbon);
CO₂: karbon-dooksid;
UCl₄: urâniyom-cârkolorid;
C₂H₂Cl₃: sekoloroetân.

Dar in surat, ŝâyad hattâ behtar bâŝad, âlkânhâ, âlkenhâ vo digar tarkibhâ ye hidrokarboni ham bâ adadhâ ye Fârsi nâmgozâri ŝavand! Ke be in sâdegi nist. Barâ ye ŝoruɛ, mi tavân be tarkib i az adad o nowɛ e tarkib andiŝid; barâ ye mesâl, "doâlkân" barâ ye hidrokarbon e eŝbâɛ e dokarbone (C₂H₆).

In ŝive ye nâmgozâri râ, bi hic mahdudiyyat i, mi tavân barâ ye zanjirehâ ye derâztar niz pey gereft.

Peyneveŝt: Az ânjâ ke, dar negâreŝ e adadhâ dar tarânevisi, virgul barâ ye momayyez be kâr mi ravad, kârbord e noqte dar neveŝtan e nâm e tarkibhâ ye ŝimiyâi behtar ast: 1.1.1-sekoloro-doâlkân (in se yek neŝân mi dehad, ke se atom e kolor be noxostin karbon e etân mottasel and).

واژه‌سازی با «ال» در فارسی خنده‌دار نیست؟ «ممنوع‌الچاپ» («ال» بر سرِ واژه‌یِ ناعربی) خنده‌دار نیست؟ اصلن برایِ خود واژه می‌سازیم، یا عرب‌ها؟ واژه‌سازی در فارسی، با امکاناتِ دستوریِ فارسی بسیار آسان‌تر از آن است، که می‌پنداریم.
چاپ‌ممنوع به جایِ «ممنوع‌الچاپ»؛
ملاقات‌ممنوع به جایِ «ممنوع‌الملاقات»؛
خروج‌ممنوع به جایِ «ممنوع‌الخروج».
این شیوه‌یِ واژه‌سازی برساخته‌یِ من نیست؛ پیش از این، پروازممنوع و ورودممنوع داشته ایم:
«پرواز در منطقه‌یِ پروازممنوع جسارت می‌خاهد.»
«این خیابان ورودممنوع است.»

نه، هیچ خنده‌دار نیست؛ گریه دارد!

Vâĵesâzi bâ alef-lâm dar Fârsi xandedâr nist? Mamnuolcâp (alef-lâm bar sar e vâĵe ye nâ-Arabi) xandedâr nist? Aslan barâ ye xod vâĵe mi sâzim, yâ Arab-hâ? Vâĵesâzi dar Fârsi, bâ emkânât e dasturi yخطّ و نگارشe Fârsi besiyâr âsântar az ân ast, ke mi pendârim.
Câpmamnuɛ be jâ ye mamnuolcâp;
Molâqâtmamnuɛ be jâ ye mamnuolmolâqât;
Xorujmamnuɛ be jâ ye mamnuolxoruj.
In ŝive ye vâĵesâzi barsâxte ye man nist; piŝ az in, parvâzmamnuɛ o vorudmamnuɛ dâŝte im:
Parvâz dar mantaqe ye parvâzmamnuɛ jesârat mi xâhad.
In xiyâbân vorudmamnuɛ ast.

Na, hic xandedâr nist; gerye dârad!

آیا واژگان و نام‌هایِ خاصّ‌ِ بیگانه را می‌توان ترجمه کرد؟ تا کجا؟ با چه حدّومرزهایي؟

نامِ برخي از شهرها در انگلیسی، «new» دارد. این new به معنایِ واقعیِ خود، نو/جدید، است، و در زبان‌هایِ دیگر ترجمه می‌شود؛ برایِ مثال در فرانسوی nouvelle، در آلمانی neu، در اسپانیولی nueva، در یونانیνέα/νέο، در پرتغالی و اسپرانتو nova. البتّه دانشِ من به این اندازه نیست که بدانم در همه‌یِ زبان‌ها شیوه‌یي یکدست در پیش می‌گیرند، جز اسپرانتو که زباني علمی، مکانیکي و بی هیچ استثنایي'ست.

در فارسی، در برابرِ این‌گونه اسم‌ها، سه رویکردِ متفاوت داریم: گاهي آن را ترجمه می‌کنیم: دهلیِ نو، گینه‌یِ نو؛ گاه همان انگلیسی را می‌گوییم: نیویورک، نیوزیلند؛ در موردِ «کالدونیایِ جدید» هم راهِ سومي را در پیش گرفته ایم!

قانونمندیِ زبان ما را به واژگاني یکدست می‌رساند: «نوْدهلی» به جایِ «دهلیِ نو»، «نوْیورک» به جایِ «نیویورک»، «نوْزیلند» به جایِ «نیوزیلند/زلاندِ نو^۱»، و «نوْکالدونیا» به جایِ «کالدونیایِ جدید». پیش‌انداختنِ «نو» در چنین واژه‌هایي، از دیدِ من، ما را در ساختنِ صفت و ترکیب از آن‌ها یاری می‌کند؛ برایِ مثال، نودهلیایی، نویورکی، نوکالدونیانشین، نودهلی‌دوست.

---

۱. با «زلاندِ نو» به شدّت مخالف ام، زیرا بر این باور ام که «لند» را به معنایِ سرزمین باید همه‌جا یکسان واگو کرد: زیلند، ایرلند، گرینلند، تایلند.

پرسشِ دیگر در باره‌یِ حدّومرزهایِ ترجمه این است که آیا می‌توان «لند»ِ این واژگان را ترجمه کرد؟ در هر صورت، چرا؟

Âyâ vâĵegân o nâmhâ ye xâss e bigâne râ mi tavân tarjome kard? Tâ kojâ? Bâ ce haddomarzhâ i?

Nâm e barx i az ŝahrhâ dar Engelisi, 'new' dârad. In 'new' be maɛnâ ye vâqei ye xod, now/jadid, ast, va dar zabânhâ ye digar tarjome mi ŝavad; barâ ye mesâl dar Fârânse 'nouvelle', dar Âlmâni 'neu', dar Espâniyoli 'nueva', dar Yunâni 'νέα/νέο', dar Portoĝâli yo Esperânto 'nova'. Albatte dâneŝ e man be in andâze nist ke be dânam dar hame ye zabânhâ ŝive i yekdast dar piŝ mi girand, joz Esperânto ke zabân i elmi, mekâniki, va bi hic estesnâ i'st.

Dar Fârsi, dar barâbar e ingune esmhâ, se ruykard e motafâvet dârim: gâh i ân râ tarjome mi konim: Dehli ye Now, Gine ye Now; gâh hamân Engelisi râ mi guim: Niyuyork, Niyuziland; dar mowred e Kâldoniyâ ye Jadid ham râh e sevom i râ dar piŝ gerefte im!

Qânunmandi ye zabân mâ râ be vâĵegân i yekdast mi rasânad: Nowdehli be jâ ye Dehli ye Now, Nowyork be jâ ye ‏Niyuyork, Nowziland be jâ ye Niyuziland/Zelând e Now¹, va Nowkâldoniyâ be jâ ye Kâldoniyâ ye Jadid. Piŝandâxtan e "now" dar conin vâĵehâ i, az did e man, mâ râ dar sâxtan e sefat o tarkib az anhâ yâri mi konad; barâ ye mesâl, Nowdehliyâi, Nowyorki, Nowkâldoniyâ-neŝin, Nowdehli-dust.

---

1. Bâ Zelând e Now be ŝeddat moxâlef am, zirâ bar in bâvar am, ke 'land' râ, be maɛnâ ye sarzamin, bâyad hamejâ yeksân vâgu kard: Zeiland, Irland, Gerinland, Tâyland.

Porseŝ e digar dar bâre ye haddomarzhâ ye tarjome in ast, ke âyâ mi tavân 'land' e in vâĵegân râ tarjome kard? Dar har surat, cerâ?

در انگلیسی، overact به معنایِ زیاده‌روی در ایفایِ نقش یا اغراق‌آمیز-بازی‌کردن است. مشتقّ‌ِ overactor، از این واژه، در فرهنگ‌ها و واژه‌نامه‌ها نایاب است؛ امّا overactive، با معنایي نزدیک به آن، در همه‌یِ فرهنگ‌ها هست. از آن‌جا که overactor با actor (بازیگر، هنرپیشه) هم‌آهنگی دارد، تخصّصی‌تر از دیگری'ست.

پیشنهادِ من، برایِ overactor، «اغراق‌پیشه» است، که با هنرپیشه هم‌خانی دارد. از این واژه، می‌توان «اغراق‌پیشگی» را برایِ overacting به کار بست، امّا در کاربردِ فعلی [به عنوانِ فعل] بهتر است همان «اغراق‌آمیز-بازی‌کردن» به کار رود؛ هرچند ممکن است برخي «اغراق‌پیشگی‌کردن» را مناسب بدانند.

اگر به «فرهنگِ علومِ انسانی»ِ داریوشِ آشوری سر بزنیم، به «گزافه‌بازی» برایِ overact بر می‌خوریم، که به روشِ علمی، می‌توان «گزافه‌باز» را برایِ overactor بر گزید. همچنین، در این واژه‌نامه، در برابرِ overactive، «گزاف‌کار؛ گزاف‌کوش» به چشم می‌خورد.

Dar Engelisi, ‘overact’ be maɛnâ ye ziyâderavi dar ifâ ye naqŝ, yâ eĝrâqâmiz-bâzikardan ast. Moŝtaqq e ‘overactor’, az in vâĵe, dar farhanghâ vo vâĵenâmehâ nâyâb ast; ammâ ‘overactive’, bâ maɛnâ i nazdik be ân, dar hame ye farhanghâ hast. Az ânjâ ke ‘overactor’ bâ ‘actor’ (bâzigar, honarpiŝe) hamâhangi dârad, taxassositar az digari’st.

Piŝnehâd e man, barâ ye ‘overactor’, “eĝrâqpiŝe” ast, ke bâ honarpiŝe hamxâni dârad. Az in vâĵe, mi tavân “eĝrâqpiŝegi” râ barâ ye ‘overacting’ be kâr bast, ammâ dar kârbord e feɛli [be onvân e feɛl] behtar ast hamân “eĝrâqâmiz-bâzikardan” be kâr ravad; harcand momken ast, barx i, “eĝrâqpiŝegi-kardan” râ monâseb be dânand.

Agar be Farhang e Olum e Ensâni ye  Dâryuŝ e Âŝuri sar be zanim, be “gazâfebâzi” barâ ye ‘overact’ bar mi xorim, ke be raveŝ e elmi, mi tavân “gazâfebâz” râ barâ ye ‘overactor’ bar gozid. Hamconin, dar in vâĵenâme, dar barâbar e ‘overactive’, “gazâfkâr; gazâfkuŝ” be ceŝm mi xorad.

دیرگاهي به این می‌اندیشیدم که واژگاني چون «متراژ، ولتاژ، آمپراژ» را در فارسی چه باید گفت. آیا پس‌وندِ «-اژ» را باید در فارسی پذیرفت، یا می‌توان برابري برای اش یافت. با برخوردن به واژه‌یِ «تیتراژ» و برابرِ فارسی اش «شمارگان»، به نظر ام رسید پس‌وندِ «-گان» می‌تواند چنین کارکردي داشته باشد. با دقّتِ بیش‌تر، می‌توان این کارکرد را در واژگانِ «دهگان، صدگان، هزارگان» نیز دید.

با مراجعه به لغت‌نامه‌یِ دهخدا، به نمونه‌هایِ جالبي بر می‌خوریم:

پدرگان و مادرگان: چیزي که از پدر و مادر به ارث رسیده باشد؛

درمگان و دینارگان: کالایي که ارزشِ درهم و دینار داشته باشد.

پس، کاربردِ پس‌وندِ «-گان»، پس از یکاها نیز مناسب و معنادار می‌نماید: مترگان، ولتگان، گرمگان.

Dirgâh i be in mi andiŝidam ke vâĵegân i con “metrâĵ, voltâĵ, âmperâĵ” râ dar Fârsi ce bâyad goft. Âyâ pasvand e “-âĵ” râ bâyad dar Fârsi paziroft, yâ mi tavân barâbar i barâ y-aŝ yâft. Bâ barxordan be vâĵe ye “titrâĵ” va barâbar e Fârsi y-aŝ, “ŝomârgân”, be nazar am rasid pasvand e “-gân” mi tavânad conin kârkardi dâŝte bâŝad. Bâ deqqat e biŝtar, mi tavân in kârkard râ dar vâĵegân e “dahgân, sadgân, hezârgân” niz did.

Bâ morâjee be Loĝatnâme ye Dehxodâ, be nemunehâ ye jâlebi bar mi xorim:

Pedargân o mâdargân: ciz i ke az pedar o mâdar be ers raside bâŝad;

Deramgân o dinârgân: kâlâ i ke arzeŝ e derham o dinâr dâŝte bâŝad.

واژگانِ عربیي که اکنون در فارسی به کار می‌روند، چند دسته اند:

۱. واژگانِ پیچیده و قلنبه که شکلِ ساده‌تر اشان هم در فارسی هست: ترقّص، مطالبات، انقطاع، با وجودِ رقص، طلب‌ها، قطع.

۲. واژگاني که برابرِ فارسی هم دارند، و هر دو واژه فراوان به کار می‌روند: احتیاج (نیاز)، مثل (مانند)، تقابل (رویارویی)، عمومی (همگانی)، اذیّت (آزار)، صدمه (آسیب).

Vâĵegân e Arabi i, ke aknun dar Fârsi be kâr mi ravand, cand daste and:

1. Vâĵegân e picide vo qolonbe, ke ŝekl e sâdetar eŝân ham dar Fârsi hast: taraqqos, motâlebât, enqetâɛ, bâ vojud e raqs, talabhâ, qatɛ.

2. Vâĵegân i ke barâbar e Fârsi ham dârand, va har do vâĵe farâvân be kâr mi ravand: ehtiyâj (niyâz), mesl (mânand), taqâbol (ruyârui), omumi (hamegâni), aziyyat (âzâr), sadme (âsib).

همه‌یِ ما می‌دانیم، که منظور از تابش و بازتابش چی'ست، و همه، آن‌ها را برابرِ radiation و reflection می‌دانیم. امّا آیا تا کنون به reradiation اندیشیده اید؟!

بسیاري از ما از همان آغاز با بی‌خیالیِ تمام آن را «باز»تابش (جزئ‌به‌جزئ) ترجمه می‌کنیم و اگر زیادی حسّاس و دقیق باشیم، reflection را «بازتاب» می‌گوییم تا تفاوتي گذاشته باشیم. همین! آن‌گاه reradiator و reflector، هر دو، را «بازتابنده» می‌گوییم. کساني که انتقالِ گرمایِ ۲ را گذرانده یا بر فرآیندِ تابش تمرکز کرده اند، می‌دانند نادیده‌انگاشتنِ تفاوتِ این دو پدیده، چه سهل‌انگاریِ بزرگي'ست.

پیشنهادِ من «فراتابش» است. در این صورت، واژه‌یِ تازه‌یي داریم که پیش‌تر به هیچ معنایي به کار نرفته و می‌تواند به روشنی بازتاب‌دهنده‌یِ منظورِ ما باشد. همچنین، کاربردِ پیش‌وندِ «فرا» این فرآیند را، به نوعي، در برابرِ «فروتابش» قرار می‌دهد که بی‌ربط هم نیست. فروتابش همه‌یِ تابش‌هایِ دریافتیِ جسم است؛ و فراتابش همه‌یِ تابش‌هایِ نشریافته از سطحِ در معرضِ فروتابش. یعنی جسمِ فراتابنده همه‌یِ تابش‌هایِ فروتابیده را جذب می‌کند و سپس همه را فرا می‌تاباند.

چه اشکالي دارد همان‌گونه که فروتابش را نخستین بار در انتقالِ گرمایِ ۲ شنیدیم و معنای اش با تعریف اش برای امان روشن شد، فراتابش را نیز با تعریف اش بیاموزیم؟

Hame ye mâ mi dânim, ke manzur az tâbeŝ o bâztâbeŝ ci’st, va hame, ânhâ râ barâbar e radiation o reflection mi dânim. Ammâ âyâ tâ konun be reradiation andiŝide id?!

Besiyâr i az mâ az hamân âĝâz, bâ bixiyâli ye tamâm, ân râ bâztâbeŝ (jozëbejozë) tarjome mi konim, va agar ziyâdi hassâs o daqiq bâŝim, reflection râ “bâztâb” mi guim, tâ tafâvot i gozâŝte bâŝim. Hamin! Ân gâh, reradiator o reflector, har do, râ “bâztâbande” mi guim. Kasân i ke Enteqâl e Garmâ ye 2 râ gozarânde, yâ bar farâyand e tâbeŝ tamarkoz karde and, mi dânand nâdideengâŝtan e tafâvot e in do padide, ce sahlengâri ye bozorg i’st.

Piŝnehâd e man “farâtâbeŝ” ast. Dar in surat, vâĵe ye tâze i dârim ke piŝtar be hic maënâ i be kâr na rafte, va mi tavânad be rowŝani bâztâbdehande ye manzur e mâ bâŝad. Hamconin, kârbord e piŝvand e “farâ” in farâyand râ, be nowë i, dar barâbar e “forutâbeŝ” qarâr mi dehad, ke birabt ham nist. Forutâbeŝ hame ye tâbeŝhâ ye daryâfti ye jesm ast; va farâtâbeŝ hame ye tâbeŝhâ ye naŝryâfte az sath e dar maëraz e forutâbeŝ. Yaëni, jesm e farâtâbande hame ye tâbeŝhâ ye forutâbide râ jazb mi konad, va sepas, hame râ farâ mi tâbânad.