واژگانِ عربیي که اکنون در فارسی به کار می‌روند، چند دسته اند:

۱. واژگانِ پیچیده و قلنبه که شکلِ ساده‌تر اشان هم در فارسی هست: ترقّص، مطالبات، انقطاع، با وجودِ رقص، طلب‌ها، قطع.

۲. واژگاني که برابرِ فارسی هم دارند، و هر دو واژه فراوان به کار می‌روند: احتیاج (نیاز)، مثل (مانند)، تقابل (رویارویی)، عمومی (همگانی)، اذیّت (آزار)، صدمه (آسیب).

۳. واژگاني که برابرِ فارسی ندارند، یا اگر دارند، به علّتي کاربردِ همگانی نیافته اند (یا سنگین اند، یا دژآوا، یا هنوز غریب و ناآشنا): رقص، عکس، اصل، کتاب.

۴. برخي از واژه‌هایِ دسته‌یِ ۳، که معنای اشان در فارسی و عربی متفاوت است: جامعه، مجتمع، انقلاب.

۵. واژگاني که فارسی بوده و به عربی راه یافته اند؛ سپس ما دوباره واژه‌یِ عربی‌شده را وام گرفته ایم: خندق (کنده)، هندسه (اندازه)، صلیب (چلیپا)، جوهر (گوهر).

در باره‌یِ واژگانِ فرنگی هم چنین داستانی هست: یونیزاسیون (یونش) و الکترومغناطیس (برقاطیس) در ۱، تکنولوژی (فنّ‌آوری) و کی‌بورد (صفحه‌کلید) در ۲، یون و ایده در ۳، و کیوسک (کوشک) در ۵.

به نظر ام، باید بیش‌ترِ تلاش امان را رویِ دو دسته‌یِ نخست بگذاریم، تا کاربردِ واژگانِ ساده‌تر، و ناب‌ترِ فارسی را افزایش دهیم. در جای‌گزینیِ واژه‌ها نباید تعصّب داشته باشیم؛ چرا که هر واژه – حتّا آن‌ها که بیگانه'شان می‌دانیم – تجربه‌یي معنایی پشتِ خود دارند، که همین تجربه باعث می‌شود نتوان به آسانی برای اشان برابري یافت، یا آن برابرنهاده همه‌جا نمی‌تواند بارِ معناییِ آن واژه را به دوش کشد. برایِ مثال، «واژه» به جایِ «کلمه» در «دو کلمه حرفِ حسابی»، یا «هندسه» که معنایي مستقلّ از «اندازه‌گیری» پیدا کرده است.

پی‌نوشت:

این مطلب را چندي پیش نوشته بودم، پس از آن که کسي برای ام نظرِ خصوصی گذاشته بود: مگر تعصّب و سطحی عربی نیست، که در «در باره‌یِ وب‌نامه» نوشته ای؟ این پاراگرافِ پایانی را بیش‌تر برایِ چنین کساني نوشتم که هر گاه سخن از فارسی و پاس‌داشت اش می‌شود، مشکل را تنها در واژگان می‌بینند.

Vâĵegân e Arabi i, ke aknun dar Fârsi be kâr mi ravand, cand daste and:

1. Vâĵegân e picide vo qolonbe, ke ŝekl e sâdetar eŝân ham dar Fârsi hast: taraqqos, motâlebât, enqetâɛ, bâ vojud e raqs, talabhâ, qatɛ.

2. Vâĵegân i ke barâbar e Fârsi ham dârand, va har do vâĵe farâvân be kâr mi ravand: ehtiyâj (niyâz), mesl (mânand), taqâbol (ruyârui), omumi (hamegâni), aziyyat (âzâr), sadme (âsib).

3. Vâĵegân i ke barâbar e Fârsi na dârand, yâ agar dârand, be ellat i kârbord e hamegâni na yâfte and (yâ sangin and, yâ doĵãvâ, yâ hanuz ĝarib o nââŝnâ): raqs, aks, asl, ketâb.

4. Barx i az vâĵehâ ye daste ye 3, ke maɛnâ y-eŝân dar Fârsi yo Arabi motafâvet ast: jâmee, mojtamaɛ, enqelâb.

5. Vâĵegân i ke Fârsi bude, va be Arabi râh yâfte and; sepas, mâ dobâre vâĵe ye Arabi-ŝode râ vâm gerefte im: xandaq (kande), hendese (andâze), salib (calipâ), jowhar (gowhar).

Dar bâre ye vâĵegân e Farangi ham conin dâstân i hast: yonizâsiyon (yoneŝ) o elektoromeĝnâtis (barqâtis) dar 1, teknoloĵi (fannâvari) yo kibord (safhekelid) dar 2, yon o ide dar 3, va kiyusk (kuŝk) dar 5.

Be nazar am, bâyad biŝtar e talâŝ emân râ ru ye do daste ye noxost be'gzârim, tâ kârbord e vâĵegân e sâdetar, va nâbtar e Fârsi râ afzâyeŝ dehim. Dar jâygozini ye vâĵehâ na bâyad taassob dâŝte bâŝim; cerâ ke har vâĵe – hattâ ânhâ ke bigâne'ŝân mi dânim – tajrobe i maɛnâi poŝt e xod dârand, ke hamin tajrobe bâes mi ŝavad na tavân be âsâni barâ y-eŝân barâbar i yâft, yâ ân barâbarnehâde hamejâ ne mi tavânad bâr e maɛnâi ye ân vâĵe râ be duŝ keŝad. Barâ ye mesâl, "vâĵe" be jâ ye "kalame" dar "do kalame harf e hesâbi", yâ "hendese" ke maɛnâ i mostaqell az "andâzegiri" peydâ karde ast.

Peyneveŝt:

In matlab râ cand i piŝ neveŝte budam, pas az ân ke kas i barâ y-am nazar e xosusi gozâŝte bud: magar taassob o sathi Arabi nist, ke dar "dar bâre ye vebnâme" neveŝte i? In pârâgrâf e pâyâni râ biŝtar barâ ye conin kasân i neveŝtam, ke har gâh soxan az Fârsi yo pâsdâŝt aŝ mi ŝavad, moŝkel râ tanhâ dar vâĵegân mi binand.