آیا واژگان و نام‌هایِ خاصّ‌ِ بیگانه را می‌توان ترجمه کرد؟ تا کجا؟ با چه حدّومرزهایي؟

نامِ برخي از شهرها در انگلیسی، «new» دارد. این new به معنایِ واقعیِ خود، نو/جدید، است، و در زبان‌هایِ دیگر ترجمه می‌شود؛ برایِ مثال در فرانسوی nouvelle، در آلمانی neu، در اسپانیولی nueva، در یونانیνέα/νέο، در پرتغالی و اسپرانتو nova. البتّه دانشِ من به این اندازه نیست که بدانم در همه‌یِ زبان‌ها شیوه‌یي یکدست در پیش می‌گیرند، جز اسپرانتو که زباني علمی، مکانیکي و بی هیچ استثنایي'ست.

در فارسی، در برابرِ این‌گونه اسم‌ها، سه رویکردِ متفاوت داریم: گاهي آن را ترجمه می‌کنیم: دهلیِ نو، گینه‌یِ نو؛ گاه همان انگلیسی را می‌گوییم: نیویورک، نیوزیلند؛ در موردِ «کالدونیایِ جدید» هم راهِ سومي را در پیش گرفته ایم!

قانونمندیِ زبان ما را به واژگاني یکدست می‌رساند: «نوْدهلی» به جایِ «دهلیِ نو»، «نوْیورک» به جایِ «نیویورک»، «نوْزیلند» به جایِ «نیوزیلند/زلاندِ نو^۱»، و «نوْکالدونیا» به جایِ «کالدونیایِ جدید». پیش‌انداختنِ «نو» در چنین واژه‌هایي، از دیدِ من، ما را در ساختنِ صفت و ترکیب از آن‌ها یاری می‌کند؛ برایِ مثال، نودهلیایی، نویورکی، نوکالدونیانشین، نودهلی‌دوست.

---

۱. با «زلاندِ نو» به شدّت مخالف ام، زیرا بر این باور ام که «لند» را به معنایِ سرزمین باید همه‌جا یکسان واگو کرد: زیلند، ایرلند، گرینلند، تایلند.

پرسشِ دیگر در باره‌یِ حدّومرزهایِ ترجمه این است که آیا می‌توان «لند»ِ این واژگان را ترجمه کرد؟ در هر صورت، چرا؟

Âyâ vâĵegân o nâmhâ ye xâss e bigâne râ mi tavân tarjome kard? Tâ kojâ? Bâ ce haddomarzhâ i?

Nâm e barx i az ŝahrhâ dar Engelisi, 'new' dârad. In 'new' be maɛnâ ye vâqei ye xod, now/jadid, ast, va dar zabânhâ ye digar tarjome mi ŝavad; barâ ye mesâl dar Fârânse 'nouvelle', dar Âlmâni 'neu', dar Espâniyoli 'nueva', dar Yunâni 'νέα/νέο', dar Portoĝâli yo Esperânto 'nova'. Albatte dâneŝ e man be in andâze nist ke be dânam dar hame ye zabânhâ ŝive i yekdast dar piŝ mi girand, joz Esperânto ke zabân i elmi, mekâniki, va bi hic estesnâ i'st.

Dar Fârsi, dar barâbar e ingune esmhâ, se ruykard e motafâvet dârim: gâh i ân râ tarjome mi konim: Dehli ye Now, Gine ye Now; gâh hamân Engelisi râ mi guim: Niyuyork, Niyuziland; dar mowred e Kâldoniyâ ye Jadid ham râh e sevom i râ dar piŝ gerefte im!

Qânunmandi ye zabân mâ râ be vâĵegân i yekdast mi rasânad: Nowdehli be jâ ye Dehli ye Now, Nowyork be jâ ye ‏Niyuyork, Nowziland be jâ ye Niyuziland/Zelând e Now¹, va Nowkâldoniyâ be jâ ye Kâldoniyâ ye Jadid. Piŝandâxtan e "now" dar conin vâĵehâ i, az did e man, mâ râ dar sâxtan e sefat o tarkib az anhâ yâri mi konad; barâ ye mesâl, Nowdehliyâi, Nowyorki, Nowkâldoniyâ-neŝin, Nowdehli-dust.

---

1. Bâ Zelând e Now be ŝeddat moxâlef am, zirâ bar in bâvar am, ke 'land' râ, be maɛnâ ye sarzamin, bâyad hamejâ yeksân vâgu kard: Zeiland, Irland, Gerinland, Tâyland.

Porseŝ e digar dar bâre ye haddomarzhâ ye tarjome in ast, ke âyâ mi tavân 'land' e in vâĵegân râ tarjome kard? Dar har surat, cerâ?

نمی‌دانم از کدام بگویم: موزیکي که روح ام را می‌نوازد، یا دستي که گونه‌های ام را.
به هر سو که سرگردان ام، چیزي نمی‌بینم. بیابان شن‌های اش را از من دریغ کرده، آسمان سایه اش را. نه آرامشِ دستان ات را حس می‌کنم، نه نوازشِ موزیک را. گنگ و گیج، میانِ هیچِ مبهم ایستاده ام، تنها. ترسیده ام. چشمان ام را که می‌بندم، بیدار می‌شوم. تو همچنان هستی، با گرمیِ دست ات رویِ گونه ام، و زنگِ صدای ات در گوش. ناگهان، سکوت….
چشمان ام را که باز می‌کنم، تنها'م؛ با اشک‌هایي از گونه‌ها سرازیر و موزیکي، که تمام شده.

Ne mi dânam az kodâm be guyam: muzik i ke ruh am râ mi navâzad, yâ dast i ke gunehâ y-am râ.
Be har su ke sargardân am, ciz i ne mi binam. Biyâbân ŝenhâ y-aŝ râ az man dariĝ karde, âsmân sâye aŝ râ. Na ârâmeŝ e dastân at râ hes mi konam, na navâzeŝ e muzik râ. Gong o gij, miyân e hic e mobham istâde am, tanhâ. Tarside am. Ceŝmân am râ ke mi bandam, bidâr mi ŝavam. To hamconân hasti, bâ garmi ye dast at ru ye gune am, vo zang e sedâ y-at dar guŝ. Nâgahân, sokut….
Ceŝmân am râ ke bâz mi konam, tanhâ'm; bâ aŝkhâ i az gunehâ sarâzir o muzik i, ke tamâm ŝode.

تن ات، و هر چه دارد ز'آنِ تو
خود ات، و هر چه داری ز'آنِ من
نیست می‌شوم، آن گاه

تن ات را نمی‌خاستم
امّا چه کنم؟
بخشي از تو بود

دستان ام را بگیر
بچرخ و بگردان ام
پایان ام ای تو

Tan at, vo har ce dârad z'ân e to
Xod at, vo har ce dâri z'ân e man
Nist mi ŝavam, ân gâh

Tan at râ ne mi xâstam
Ammâ ce konam?
Baxŝ i az to bud

Dastân am râ be gir
Be carx o be gardân am
Pâyân am i to

دست‌های ام را چه کار کنم،

وقتي با تو حرف می‌زنم،

دست‌های ات را چه می‌کنی؟

Dasthâ y-am râ ce kâr konam,

Vaqt i bâ to harf mi zanam,

Dasthâ y-at râ ce mi koni?

یکي از مزخرف‌ترین پدیده‌هایِ هستی، خطّ‌ِ رمزی اه!! وقتي می‌خام یادداشتایِ بچگی'م'و بازخانی کنم، با چهار خطّ‌ِ رمزیِ متفاوت روبه‌رو می‌شم؛ تازه، بگذریم از این که این خطّا، با گذشتِ زمان، اصلاح هم می‌شده'ن:

۱. خطّي شبیه به کُره‌یی؛

۲. خطّي شبیه به پهلوی؛

۳. خطّي برگرفته از الفبایِ یونانی؛

۴. خطّي واژه‌نگار، با تعریفِ حدودِ ۲۰۰ واژه، و تغییرِ دستورِ زبان.

حالا اینا به کنار؛ خودِ (خطّ‌ِ) فارسی رو هم به، چیزي، نزدیک به ۲۰ روشِ نگارشیِ متفاوت نوشته'م!!!

Yek i az mozaxraftarin padidehâ ye hasti, xatt e ramzi y-e'!! Vaqt i mi xâm yâddâŝtâ ye baccegi'm'o bâzxâni konam, bâ cahâr xatt e ramzi ye motafâvet ruberu mi ŝam; tâze, be'gzarim az in ke in xattâ, bâ gozaŝt e zamân, eslâh ham mi ŝoda'n:

1. xatt i ŝabih be Korei;

2. xatt i ŝabih be Pahlavi;

3. xatt i bargerefte az alefbâ ye Yunâni;

4. xatt i vâĵenegâr, bâ taɛrif e hodud e 200 vâĵe, va taĝyir e dastur e zabân.

Hâlâ inâ be kenâr; xod e (xatt e) Fârsi ro ham be, ciz i, nazdik be 20 raveŝ e motafâvet neveŝta'm!!!

یکي از جالب‌ترین تجربه‌هایِ من با اوبونتو زماني بود که فهمیدم چه‌گونه، بی‌نیاز از نصبِ هر گونه برنامه‌یِ اضافی، و تنها با فرمان‌نویسی در Terminal، می‌توان رایانه را به خاموشی در زماني معیّن وا داشت. این زمانِ تعیین‌شده را هم می‌توان به دو صورتِ «دقیقه‌یِ دیگر» و «ساعت و دقیقه» وارد کرد.

برایِ این کار، از فرمانِ shutdown -h بهره می‌بریم. البتّه این فرمان باید به دنبالِ sudo بیاید که از شما رمز بخاهد، تا مطمئن شود خودِ کاربر چنین فرماني می‌دهد.

اگر بخاهیم رایانه در چند دقیقه‌یِ دیگر خاموش شود، به سادگی، در ادامه‌یِ فرمان شماره‌یِ دل‌خاه را می‌نویسیم؛ برایِ مثال فرمانِ:

sudo shutdown -h 20

رایانه را در ۲۰ دقیقه‌یِ دیگر خاموش می‌کند.

همچنین، می‌توانیم زمانِ دل‌خاهي را به شکلِ ساعت و دقیقه (در قالبِ ۲۴-ساعته) تعیین کنیم؛ برایِ مثال، ۰۷:۰۰ یا ۱۳:۴۰.

اطّلاعاتِ بیش‌تر، با فرمانِ man shutdown.

Yek i az jâlebtarin tajrebehâ ye man bâ Ubuntu zamân i bud, ke fahmidam cegune, biniyâz az nasb e har gune barnâme ye ezâfi, va tanhâ bâ farmânnevisi dar ‘Terminal’, mi tavân râyâne râ be xâmuŝi dar zamân i moayyan vâ dâŝt. In zamân e taëyinŝode râ ham mi tavân be do surat e daqiqe ye digar va sâat:daqiqe vâred kard.

Barâ ye in kâr, az farmân e shutdown -h bahre mi barim. Albatte in farmân bâyad be donbâl e sudo bi y-âyad ke az ŝomâ ramz be xâhad, tâ motmaen ŝavad xod e kârbar conin farmân i mi dehad.

Agar be xâhim râyâne dar cand daqiqe ye digar xâmuŝ ŝavad, be sâdegi, dar edâme ye farmân ŝomâre ye delxâh râ mi nevisim; barâ ye mesâl, farmân e:

sudo shutdown -h 20

râyâne râ dar 20 daq. ye digar xâmuŝ mi konad.

Hamconin, mi tavânim zamân e delxâh i râ be ŝekl e sâat:daqiqe (dar qâleb e 24-sâate) taëyin konim; barâ ye mesâl, 07:00 yâ 13:40.

Ettelâât e biŝtar, bâ farmân e man shutdown.

در انگلیسی، overact به معنایِ زیاده‌روی در ایفایِ نقش یا اغراق‌آمیز-بازی‌کردن است. مشتقّ‌ِ overactor، از این واژه، در فرهنگ‌ها و واژه‌نامه‌ها نایاب است؛ امّا overactive، با معنایي نزدیک به آن، در همه‌یِ فرهنگ‌ها هست. از آن‌جا که overactor با actor (بازیگر، هنرپیشه) هم‌آهنگی دارد، تخصّصی‌تر از دیگری'ست.

پیشنهادِ من، برایِ overactor، «اغراق‌پیشه» است، که با هنرپیشه هم‌خانی دارد. از این واژه، می‌توان «اغراق‌پیشگی» را برایِ overacting به کار بست، امّا در کاربردِ فعلی [به عنوانِ فعل] بهتر است همان «اغراق‌آمیز-بازی‌کردن» به کار رود؛ هرچند ممکن است برخي «اغراق‌پیشگی‌کردن» را مناسب بدانند.

اگر به «فرهنگِ علومِ انسانی»ِ داریوشِ آشوری سر بزنیم، به «گزافه‌بازی» برایِ overact بر می‌خوریم، که به روشِ علمی، می‌توان «گزافه‌باز» را برایِ overactor بر گزید. همچنین، در این واژه‌نامه، در برابرِ overactive، «گزاف‌کار؛ گزاف‌کوش» به چشم می‌خورد.

Dar Engelisi, ‘overact’ be maɛnâ ye ziyâderavi dar ifâ ye naqŝ, yâ eĝrâqâmiz-bâzikardan ast. Moŝtaqq e ‘overactor’, az in vâĵe, dar farhanghâ vo vâĵenâmehâ nâyâb ast; ammâ ‘overactive’, bâ maɛnâ i nazdik be ân, dar hame ye farhanghâ hast. Az ânjâ ke ‘overactor’ bâ ‘actor’ (bâzigar, honarpiŝe) hamâhangi dârad, taxassositar az digari’st.

Piŝnehâd e man, barâ ye ‘overactor’, “eĝrâqpiŝe” ast, ke bâ honarpiŝe hamxâni dârad. Az in vâĵe, mi tavân “eĝrâqpiŝegi” râ barâ ye ‘overacting’ be kâr bast, ammâ dar kârbord e feɛli [be onvân e feɛl] behtar ast hamân “eĝrâqâmiz-bâzikardan” be kâr ravad; harcand momken ast, barx i, “eĝrâqpiŝegi-kardan” râ monâseb be dânand.

Agar be Farhang e Olum e Ensâni ye  Dâryuŝ e Âŝuri sar be zanim, be “gazâfebâzi” barâ ye ‘overact’ bar mi xorim, ke be raveŝ e elmi, mi tavân “gazâfebâz” râ barâ ye ‘overactor’ bar gozid. Hamconin, dar in vâĵenâme, dar barâbar e ‘overactive’, “gazâfkâr; gazâfkuŝ” be ceŝm mi xorad.

کاش در فارسی، شناسه‌یِ دوم‌شخصِ جمع با نشانه‌یِ فعل‌ساز (-ید) یکی نبود، تا سوم‌شخصِ مفردِ گذشته‌یِ استمراری با دوم‌شخصِ جمعِ حالِ استمراری یکسان نمی‌شد؛ یعنی برایِ مثال، «[او دیروز] می‌خندید» با «[شما امروز] می‌خندید» تفاوتي داشت.

ساده هم بود! می‌شد شناسه‌یِ دوم‌شخصِ جمع «-یت» می‌بود؛ آن گاه، «[او دیروز] می‌خندید» با «[شما امروز] می‌خندیت» تفاوت داشت. چنان که، امروزه در گفتار، در گویشِ تهرانی، این شناسه اغلب به شکلِ «-ین» واگو می‌شود: «می‌خندین».

Kâŝ dar Fârsi, ŝenâse ye dovomŝaxs e jamɛ bâ neŝâne ye feɛlsâz (-id) yeki na bud, tâ sevomŝaxs e mofrad e gozaŝte ye estemrâri bâ dovomŝaxs e jamɛ e hâl e estemrâri yeksân ne mi ŝod; yaɛni barâ ye mesâl [u diruz] mi xandid bâ [ŝomâ emruz] mi xandid tafâvot i dâŝt.

Sâde ham bud! Mi ŝod ŝenâse ye dovomŝaxs e jamɛ “-it” mi bud; ân gâh, [u diruz] mi xandid bâ [ŝomâ emruz] mi xandit tafâvot dâŝt. Conân ke, emruze dar goftâr, dar guyeŝ e Tehrâni, in ŝenâse aĝlab be ŝekl e “-in” vâgu mi ŝavad: mi xandin.