بسیاري از ما غین و قاف را همانندِ دیگر حروفِ هم‌آوا، همچون ت و طا، یکسان می‌دانیم؛ بدتر از آن قاف را فارسی‌تر و اصیل‌تر از غین می‌پنداریم. و لی چنین نیست.

با کمي دقّت در می‌یابیم که واژه‌هایِ اصیلِ فارسی با «غ» اند: باغ، غنچه، غلتیدن، غوته‌ور، آغوش، آغشته، غار، مغز؛ در حالي که واژگانِ قاف‌دار معمولن از عربی یا ترکی واردِ فارسی شده اند: دقیقه، مقدار، قصّه، قدرت، قاشق، بشقاب، قایق.

در بیش‌ترِ لهجه‌ها و گویش‌هایِ بومیِ ایران هم واگویه‌یِ این دو حرف با هم متفاوت اند. در زبان‌شناسی، «غ» صامتِ سایشیِ واک‌دار و، مانندِ گاف، نرم‌کامی به شمار می‌رود، و لی «ق» انسدادیِ واک‌دار و زبان‌کوچکی'ست.

در انگلیسی هم این تفاوتِ آوایی در نظر گرفته می‌شود؛ چنان که «عراق» را Iraq می‌نویسند و «بغداد» را Bagdad. در ترانویسیِ فارسی نیز، به همین شیوه، قاف با q و غین با ĝ به نمایش در می‌آید.

از دیدِ من، این مشکل از دو جا ناشی می‌شود:

۱. این تفاوت در لهجه‌یِ تهرانی نمودي ندارد و شوربختانه به علّتِ پایتخت بودنِ این شهر و نفوذِ رسانه‌ییِ صدا-و-سیما، اثرِ ژرفي بر دیگر لهجه‌ها می‌گذارد.

۲. در دبستان تفاوتِ آواییِ این دو واج آموزش داده نمی‌شود.

به کمکِ ویکی‌‌پدیا

با سپاس از دوستِ خوب ام، احمد اکبری، که این تفاوت را به من آموخت.

پی‌نوشت‌ها:

۱. شاید برای اتان جالب باشد که بغداد و کوفه نام اشان فارسیِ پهلوی'ست. کوفه از کوف (= کوه) مشتق شده و بغداد از بغ+داد (= خداداد). «داد» در پهلوی به معنایِ آفریدن است که اکنون تنها در «دادار» (= آفریدگار) به همان معنا'ست.

۲. چیزِ دیگري که در مدرسه نمی‌آموزند، دوواکه‌یِ /ow/ است که در واژه‌هایِ فارسی و وام‌گرفته‌هایِ از عربی حضوري چشمگیر دارد: روْشن، خودروْ، ورزشِ دوْ، موْ (تاک)، گندم و جوْ، لوْ-رفتن، تلوْتلوْ-خوردن، اوْج، موْز؛ قوْم، توْلید، موْرد، موْضوع، فوْری.

Besiyâr i az mâ غ [ĝ] va ق [q] râ hamânand e digar horuf e hamâvâ, hamcon ت [t] vo ط [t], yeksân mi dânim; badtar az ân, "q" râ Fârsitar o asiltar az "ĝ" mi pendârim. Ammâ conin nist.

Bâ kam i deqqat dar mi yâbim ke vâĵehâ ye Fârsi ye nâb bâ "ĝ" and: bâĝ, ĝonce, ĝaltidan, ĝutevar, âĝuŝ, âĝeŝte, ĝâr, maĝz; dar hâl i ke vâĵegân e q-dâr maëmulan az Arabi yâ Torki vâred e Fârsi ŝode and: daqiqe, meqdâr, qesse, qodrat, qâŝoq, boŝqâb, qâyeq.

Dar biŝtar e lahjehâ vo guyeŝhâ ye bumi ye Irân ham vâguye ye in do harf bâ ham motafâvet and. Dar zabânŝenâsi, /ĝ/ sâmet e sâyeŝi ye vâkdâr va, mânand e /g/, narmkâmi be ŝomâr mi ravad, va li /q/ ensedâdi ye vâkdâr va zabân-kuceki'st.

Dar Engelisi ham in tafâvot e âvâi dar nazar gerefte mi ŝavad; conân ke "Erâq" râ 'Iraq' mi negârand o "Baĝdâd" râ 'Bagdad'. Dar tarânevisi niz, be hamin ŝive, miyân e "q" vo "ĝ" tafâvot mi gozârim.

Az did e man, in moŝkel az do jâ nâŝi mi ŝavad:

1. In tafâvot dar lahje ye Tehrâni nemud na dârad va ŝurbaxtâne be ellat e pâytaxt-budan e in ŝahr va nofuz e rasânei ye Sedâ vo Simâ, asar e ĵarf i bar digar lahjehâ mi gozârad;

2. Dar dabestân tafâvot e âvâi ye in do vâj âmuzeŝ dâde ne mi ŝavad.

Be komak e Vikipediyâ

Bâ sepâs az dust e xub am, Ahmad e Akbari, ke in tafâvot râ be man âmuxt.

Peyneveŝthâ:

1. Ŝâyad barâ y-etân jâleb bâŝad ke Baĝdâd o Kufe nâm eŝân Fârsi ye Pahlavi'st. Kufe az kuf (kuh) moŝtaqq ŝode va Baĝdâd az baĝ + dâd (= xodâdâd). "dâd" dar Pahlavi be maënâ ye âfaridan ast ke aknun tanhâ dar "dâdâr" (= âfaridgâr) be hamân maënâ'st.

2. Âvâ ye digar i ke dar madrese ne mi âmuzand, dovâke ye /ow/ ast ke dar vâĵehâ ye Fârsi va vâmgereftehâ ye az Arabi hozur i ceŝmgir dârad: rowŝan, xodrow, varzeŝ e dow, mow (tâk), gandom o jow, low-raftan, telowtelow-xordan, owj, mowz; qowm, towlid, mowred, mowzuë, fowri.

دخترک راهِ مدرسه تا خانه را دوان-دوان آمد. در جهان نمی‌گنجید، از شادی. [شاد و خندان؛ نیش اش باز؛ حتّا دندان‌هایِ آسیای اش هم پیدا؛ پرأنرژی]: ببین بابا، امروز «آ» گرفتم.

پدر [کمي شگفت‌زده]: یعنی چی؟

- [آسیاها ناپیدا؛ مشت‌ها گره‌کرده؛ صدایِ فرازگرا از شدّتِ شور و هیجان]: یعنی بهترین، یعنی بالاترین، یعنی صدآفرین، یعنی همه‌چی.

+ [چشم‌ها گرد، سر-خاران]: نمی‌فهمم، این چه جور نمره‌یي اه؟

- [همچنان شاد؛ و لی از پرسش‌هایِ پدر گیج؛ درمانده از فهمِ سخنانِ پدر]: «آ» یعنی بهتر از «ت»، «پ» و حتّا «ب». بهتر از «آ» نداریم.

+ [دست-به-سینه؛ تازه-فهمیده]: پس یعنی نمره'ت ۲۰-۱۵ اه؛ مسخره'ست!

- [همچون یک «؟» در انتظارِ توضیحِ بیش‌تر از پدر]: … .

+ [عادی، عادیِ معمولی]: نمره'ت می‌تونه از ۱۵ تا ۲۰ تغییر کنه؛ ۱۵ کجا، ۲۰ کجا! هیچ معنیي نمی‌ده. ناامیدکننده'ست.

- [لب‌خندِ خشکیده بر لب؛ ذوقِ کورشده در دل؛ نورِ سرد در چشم؛ سر-جنبان، با لحني آرام]: ناامیدکننده'ست.

پدر و دختر، هردو هم‌زبان، ناهم‌دل.

Doxtarak râh e madrase tâ xâne râ davândavân âmad. Dar jahân ne mi gonjid, az ŝâdi. [Ŝâd o xandân; niŝ aŝ bâz; hattâ dandânhâ ye âsiyâ y-aŝ ham peydâ; porénerĵi]: be bin bâbâ, emruz A gereftam.

Pedar [kam i ŝegeftzade]: Yaëni ci?

− [Âsiyâhâ nâpeydâ; moŝthâ gerehkarde; sedâ ye farâzgerâ az ŝeddat e ŝur o hayajân]: Yaëni behtarin, yaëni bâlâtarin, yaëni sadâfarin, yaëni hame ci.

+ [Ceŝmhâ gerd, sarxârân]: Ne mi fahmam, in ce jur nomre i y-e'?

− [Hamconân ŝâd; va li az porseŝhâ ye pedar gij; darmânde az fahm e soxânân e pedar]: A yaëni behtar az D, C va hattâ B. Behtar az A na dârim.

+ [Dast-be-sine; tâze-fahmide]: pas yaëni nomra't 15-20 e'; masxara'st!

− [Hamcon yek "?" dar entezâr e towzih e biŝtar, az pedar]: ….

+ [Âdi, âdi ye maëmuli]: Nomra't mi tune az 15 tâ 20 taĝyir kone; 15 kojâ, 20 kojâ! Hic maëni i ne mi de. Nâomidkonanda'st.

− [Labxand e xoŝkide bar lab; zowq e kurŝode dar del; nur e sard dar ceŝm; sarjonbân, bâ lahn i ârâm]: Nâomidkonanda'st.

Pedar o doxtar, har do hamzabân, nâhamdel.