تقلید از نگاهِ قرآن
مسئله از آنجا آغاز میشود که قرآن میگوید: «از آنچه به آن علمي نداری، پیروی مکُن؛ چرا که گوش و چشم و دل، همه مسئول اند.» [۱۷: ۳۶]
برایِ روشنتر شدنِ معنایِ «علم» نگاهي به آیههایِ دیگرِ قرآن میاَندازیم:
«... به آن علمي ندارند و تنها از گمان پیروی میکنند ...» [۴: ۱۵۷]
«آنها هرگز به آن علمي ندارند و تنها از گمانِ بیپایه پیروی میکنند ...» [۵۳: ۲۸]
روشن است که «علم» در معنایي مخالفِ «گمان» به کار رفته و میتوان آن را همپایهیِ علمالیقین دانست؛ یعنی آگاهی یافتن بر حقیقتِ یک چیز با توجّه به آثار و نشانههایاش.
قرآن در این آیات پیرویِ کورکورانه و ناآگاهانه را ناپسند میشمارد و در آیاتي دیگر سرانجامِ چنین کاري را به ما گوشزد میکند:
«در آن هنگام [= رستاخیز]، رهبران (ـِ گمراه و گمراهکننده) از پیروانِ خود بیزاری میجویند؛ ... و پیروان میگویند: "کاش بارِ دیگر به دنیا برمیگشتیم تا از آنان [= پیشوایانِ گمراه] بیزاری جوییم، آنچنان که (امروز) از ما بیزاری جستند!" ...» [۲: ۱۶۶-۷]
«گروهِ پیروان دربارهیِ پیشوایانِ خود میگویند: "خداوندا! اینها بودند که گمراهاِمان ساختند؛ پس سزایاشان را از آتش دوچندان کن. (سزایي برایِ گمراهیشان و سزایي بهرِ گمراه ساختنِ ما.)" میفرماید: "برایِ هر کدام (از شما) دوچندان است، ولی نمیدانید." (چرا که اگر پیروان گِردِ پیشوایانِ گمراه را نگرفته بودند، توانِ گمراهسازیِ مردم را نداشتند.)» [۷: ۳۸]
دشمنی و کشمکشي که میانِ رهبران و پیرواناشان دیده میشود، ناشی از همان ناآگاهی و گمانورزی ست که پیشتر گفته شد و به گزینشِ رهبري گمراه و گمراهساز میانجامد.
امّا گزینشِ آگاهانهیِ رهبري هدایتیافته و هدایتگر بس است و پس از آن دیگر مسئول نیستیم؟ اگر خطایي از او سر زند و ما نیز به تقلید از او اشتباهاش را دنبال کنیم، بازخاست نمیشویم؟
پاسخِ این خاماندیشی بهروشنی در قرآن آمده اَست:
«... و هیچ گناهکاري بارِ گناهِ دیگری را به دوش نمیکشد ...» [۱۷: ۱۵ و چهار جایِ دیگر۱]
« ..."شما از ما پیروی کنید، (و اَگر گناهي داشت) ما گناهاناتان را بر عهده میگیریم." آنان چیزي از گناهانِ اینها را به دوش نمیکشند؛ آنها بیگمان دروغ میگویند.» [۲۹: ۱۲]
قرآنِ کریم برایِ رهایی از دامِ رهبرانِ گمراه و پیرویِ بیچون-و-چرا راهکاري هم دارد:
«... پس بندگانام را بشارت ده؛ همانهایي که سخنان را میشنوند و از نیکوتریناشان پیروی میکنند.» [۳۹: ۱۷-۱۸]
این آیات تقلیدِ بیچون-و-چرا از یک نفر را آشکارا ردّ میکند و بر بهرهگیری از عقلِ فردی در انتخابِ راهِ درست تأکید دارد.
تهنوشت:
۱. ۶: ۱۶۴، ۳۵: ۱۸، ۳۹: ۷، ۵۳: ۳۸.
