دیرگاه ای'ست می‌خاهم در باره‌یِ گویشِ کاشانی بنویسم؛ امّا هر بار، به بهــانه ای، طفره رفته ام. دلیلِ این کار، نه احساسـاتِ زادگـاه‌پـرستــانه، بـل که گمـان ام از ارزشِ زبان‌شنــاختیِ آن است. پس، هدف توصیفِ این گویش با قاعده‌ها ای کم‌استثنا'ست.

نخست، به دو فرآیندِ حذف و تبدیل می‌پردازیم، که آوایِ بسیار ای از واژه‌ها را دگرگون می‌کند:

۱. تبدیلِ /a/ به /e/: واکه‌یِ /a/ همیشه و همه‌جا، حتّا در نام‌هایِ خاص، به /e/ تبدیل می‌شود؛ مگر این که حرفِ پس از آن ساکن باشد – کلّی‌ترین و فراگیرترین قاعده‌یِ گویش.

pesar،‏ peser e bad،‏ men o to،‏ hemi [همین]، egar،‏ v'egar ne،‏ Mejid،‏ der o panjere [در و پنجره]، kelak،‏ eleki [الکی].

* این قاعده استثناهایِ کم ای دارد: Hamid، ‏Said، ‏Vahid.

۲. حذفِ /h/ و /ɛ/: دو صامتِ /h/ و /ɛ/ از میان و پایانِ واژه، حتّا نام‌هایِ خاص، حذف می‌شوند؛ مگر این که میانِ دو واکه قرار بگیــرند. معمولن، آخـرین واکه‌یِ پیش از آن‌هــا کشیده‌تر می‌شود.

famid [فهمید]، sam [سهم]، mor [مُهر]، Teru [تهران]، Maŝad [مشهد]، tanâ [تنها]،‏ siyâ [سیاه]، siyâ vo sefid [سیاه و سفید]، ku [کوه]، ku-vo-kemar [کوه‌وکمر]؛
tam [طعم]، ray [رأی]، ŝer [شعر]، say [سعی]، Masud [مسعود]، masele [مسأله]، vaz [وضع]، joz e inâ’s [جزئِ این‌ها'ست].

* استثنا: ahrom،‏ mehmu [مهمان].

۳. تبدیلِ /i/ و /hi/، پس از واکه‌ها، به /y/:

âŝnây [آشنایی]، masnuy [مصنوعی]، masnuy y-a’‎ [مصنوعی'ست]، tanây [به تنهایی]، pây [پایین]، pâyn o bâlâ،‏ âyne [آیینه]؛
ŝefây [شفاهی]، mây [ماهی]، ya mây ye bozor [یک ماهیِ بزرگ].

هنگام ای که این دو فرآیند – حذف، تبدیل – در پایانِ واژه رخ می‌دهند، تا زمان ای معتبر اند، که حرفِ پایانی حرکت نگیرد، یا با واژه‌یِ بعدی پیوندِ آوایی نداشته باشد؛ و'اگر نه واژه به اصلِ خود باز می‌گردد.

۴. حذفِ /t/ از پایانِ واژه، پس از صامت‌هایِ /f, s, ŝ, x/:

raf‏، gof،‏ ruf [رُفت]، ŝos،‏ pus،‏ das،‏ xâs [خاست]، poŝ [پشت]، poŝvâne،‏ sax [سخت]،‏ sâx،‏ pox،‏ sux.

۴-الف. تبدیلِ /t/ پس از سه صامتِ /f, ŝ, x/ به /d/:

âbrafde [آب‌رفته]، poŝdi [پشتی]،‏ saxdi،‏ siyâsuxde [سیاه‌سوخته]،‏ piŝsâxde [پیش‌ساخته].

۴-ب. تبدیلِ /t/ پس از صامتِ /s/ به /s/:

xasse [خسته]، dass em [دست ام]، mi xâssam [می‌خاستم].

* استثنا: mâs > mâsi [ماست > ماستی]، ijâ’s > ijâ’s’a [این‌جا'ست > این‌جا'ست ها].

۵. حذفِ /n/ و /nd/ از پایانِ واژه، پس از واکه‌هایِ /a, i, u/:

ca [چند]،‏ cand a’?‎ [چند است]، dasba [دست‌بند]،‏ qa،‏ ci [چید]،‏ cind o raf [چید و رفت]،‏ dâneŝma،‏ dâneŝmand e hassey [دانشمندِ هسته‌یی]،‏ mu [ماند]،‏ xu [خاند]؛
be ka [بکَن]،‏ qaŝeka [قندشکن]،‏ be ci [بچین]،‏ ju [جان]،‏ xu [خون]،‏ bâru،‏ bâruni.

۶. تبدیلِ /ng/ در پایانِ واژه، پس از واکه‌یِ /a/، به /y/:

jay [جنگ]، ray [رنگ]، rayrafde [رنگ‌رفته]، rang e sabz،‏ qeŝay [قشنگ]،‏ tofay،‏ tofang e sarporb،‏ bifarhay،‏ tay،‏ say [سنگ]، sang e bozor [سنگِ بزرگ].

۷. تبدیلِ /ân/ در هجایِ پایانیِ واژه به /un/ پی‌روِ الگو ای نیست؛ هرچند، در فعل‌ها بی‌استثنا رخ می‌دهد.

Kâŝu [کاشان]، Teru،‏ Kermuŝâ [کرمانشاه]،‏ Maŝku [مشکان]،‏ u [آن]،‏ nu [نان]،‏ famu [فهماند]،‏ ketâbxu [کتاب‌خان]،‏ munde [مانده]،‏ tereku [ترکاند]،‏ teku [تکان، تکاند]، farmu [فرمان]،‏ jevu [جوان]، neŝu [نشان، نشاند]،‏ neŝuni،‏ meydu،‏ mehrebu [مهربان]،‏ pâsebu [پاسبان]،‏ bâĝbu،‏ cuppu [چوپان]،‏ tifu [طوفان]،‏ gemu [گمان]، tirkemu [تیرکمان]؛

Semnân،‏ Zanjân،‏ Mâzanderân،‏ Âbâdân،‏ Kermân،‏ negahbân،‏ xân،‏ kurân،‏ kowhân،‏ gerogân [گروگان]،‏ deraxŝân.

* استثنا: livâ [لیوان].

۸. حذفِ صامت(های)ِ پایانی، در برخ ای از واژه‌ها، موردی رخ می‌دهد؛ همچون:

a’‎ [است]، ha [هست]، bu [بود]،‏ ka [کرد]، a [از]،‏ henu [هنوز]،‏ bozor [بزرگ]،‏ sus [سوسک]، gonjiŝ [گنجشک].

Dirgâh i’st mi xâham dar bâre ye guyeŝ e kâŝâni be nevisam; ammâ har bâr, be bahâne i, tafre rafte am. Dalil e in kâr, na ehsâsât e zâdgâhparastâne, bal ke gomân am az arzeŝ e zabânŝenâxti ye ân ast. Pas, hadaf towsif e in guyeŝ bâ qâedehâ i kamestesnâ’st.

Noxost, be do farâyand e hazf o tabdil mi pardâzim, ke âvâ ye besiyâr i az vâĵehâ râ degargun mi konad:

1. Tabdil e /a/ be /e/: vâke ye /a/ hamiŝe vo hamejâ, hattâ dar nâmhâ ye xâss, be /e/ tabdil mi ŝavad; magar in ke harf e pas az ân sâken bâŝad – kollitarin o farâgirtarin qâede ye guyeŝ.

pesar, peser e bad, men o to, hemi [hamin], egar, v’egar ne, Mejid, der o panjere [dar o panjare], kelak, eleki [alaki].

* In qâede estesnâhâ ye kam i dârad: Hamid, Said, Vahid.

2. Hazf e /h/, /ɛ/: do sâmet e /h/, /ɛ/ az miyân o pâyân e vâĵe, hattâ nâmhâ ye xâss, hazf mi ŝavand; magar in ke miyân e do vâke qarâr be girand. Maɛmulan, âxerin vâke ye piŝ az ânhâ keŝidetar mi ŝavad.

famid [fahmid], sam [sahm], mor [mohr], Teru [Tehrân], Maŝhad [Maŝhad], tanâ [tanhâ], siyâ [siyâh], siyâ vo sefid [siyâh o sefid], ku [kuh], ku-vo-kemar [kuh-o-kemar];
tam [taɛm], ray [raɛy], ŝer [ŝeɛr], say [saɛy], Masud [Masúd], masele [masále], vaz [vazɛ], joz e inâ’s [jozɛ e inhâ’st].

* Estesnâ: ahrom, mehmu [mehmân].

3. Tabdil e /i/, /hi/, pas az vâkehâ, be /y/:

âŝnây [âŝnâi], masnuy [masnui], masnuy y-a’ [masnui’st], tanây [be tanhâi], pây [pâin], pâyn o bâlâ [pâin o bâlâ], âyne [âine];
ŝefây [ŝafâhi], mây [mâhi], ya mây ye bozor [yek mâhi ye bozorg].

Hangâm i ke in do farâyand – hazf, tabdil – dar pâyân e vâĵe rox mi dehand, tâ zamân i moɛtabar and, ke harf e pâyâni harakat na girad, yâ bâ vâĵe ye baɛdi peyvand e âvâi na dâŝte bâŝad; v’agar na, vâĵe be asl e xod bâz mi gardad.

4. Hazf e /t/ az pâyân e vâĵe, pas az sâmethâ ye /f, s, ŝ, x/:

raf, gof, ruf [roft], ŝos, pus, das, xâs [xâst], poŝ [poŝt], poŝvâne, sax [saxt], sâx, pox, sux.

4.a. Tabdil e /t/ pas az se sâmet e /f, ŝ, x/ be /d/:

âbrafde [âbrafte], poŝdi [poŝti], saxdi, siyâsuxde [siyâhsuxte], piŝsâxde [piŝsâxte].

4.â. Tabdil e /t/ pas az sâmet e /s/ be /s/:

xasse [xaste], dass em [dast am], mi xâssam [mi xâstam].

* Estesnâ: mâs > mâsi [mâst > mâsti], ijâ’s > ijâ’s’a [injâ'st > injâ’st hâ].

5. Hazf e /n/, /nd/ az pâyân e vâĵe, pas az vâkehâ ye /a,i,u/:

ca [cand], cand a’? [cand ast?], dasba [dastband], qa, ci [cid], cind o raf [cid o raft], dâneŝma, dâneŝmand e hassey [dâneŝmand e hastei], mu [mând], xu [xând];
be ka [be kan], qaŝeka [qandŝekan], be ci [be cin], ju [jân], xu [xun], bâru, bâruni.

6. Tabdil e /ng/ dar pâyân e vâĵe, pas az vâke ye /a/, be /y/:

jay [jang], ray [rang], rayrafde [rangrafte], rang e sabz, qeŝay [qaŝang], tofay, tofang e sarpor, bifarhay, tay, say [sang], sang e bozor [sang e bozorg].

7. Tabdil e /ân/ be /un/ peyrow e olgu i nist; harcand, dar feɛlhâ biestesnâ rox mi dehad.

Kâŝu [Kâŝân], Teru, Kermuŝâ [Kermânŝâh], Maŝku [Maŝkân], u [ân], nu [nân], famu [fahmând], ketâbxu [ketâbxân], vâmunde [vâmânde], tereku [tarakând], teku [tekân, tekând], farmu [farmân], jevu [javân], neŝu [neŝân, neŝând], neŝuni, meydu, mehrebu [mehrbân], pâsebu [pâsbân], bâĝbu, cuppu [cupân], tifu [tufân], gemu [gamân], tirkemu [tirkamân];

Semnân, Zanjân, Mâzanderân, Âbâdân, Kermân, negahbân, xân, kurân, kowhân, gerogân [gerowgân], deraxŝân.

* Estesnâ: livâ [livân].

8. Hazf e sâmet(hâ y-) e pâyâni, dar barx i az vâĵehâ, mowredi rox mi dehad; hamcon:

a’ [ast], ha [hast], bu [bud], ka [kard], a [az], henu [hanuz], bozor [bozorg], sus [susk], gonjiŝ [gonjeŝk].