سی‌وب در باره بایگانی فهرست › اشتراک ›

چندتلفّظی‌ها، چالشِ ترانویسی‏

سه شنبه ۳ مرداد ۱۳۹۱‏‏، ساعت ِ 5:33

یک ای از چالش‌هایِ پیشِ‌رویِ ترانویسی، استانداردسازیِ تلفّظِ واژه‌ها در گونه‌یِ معیارِ نوشتار است؛ چرا که بسیار ای از واژه‌هایِ کنونیِ فارسی، دو یا چند تلفّظِ متفاوت دارند – البتّه گویش‌ها و لهجه‌ها منظور نیست. برایِ مثال، فعلِ «نُمودن» به دو صورتِ «نِمودن» و «نَمودن» هم ثبت شده، و بسیار ای از مشتقّات اش، همچون «نُمودار/نِمودار»، «نُمونه/نِمونه»، «نُمایش/نِمایش/نَمایش» چندتلفّظی اند.

از آن‌جا که در خطّ‌ِ لاتینی همه‌یِ آواها نوشته می‌شوند، برایِ یکدستیِ نوشتار، بهتر است یک تلفّظ ترجیح داده شده و رواج یابد.

برایِ این کار، باید به چند مسئله توجّه داشت:

۱. در گزینشِ تلفّظِ ترجیحی، چشاییِ اهلِ زبان در نظر گرفته شود. برایِ مثال، «چِراغ/چَراغ»، که شاید دومی خوش‌آیندِ فارسی‌گویان نباشد.

۲. از گوناگونیِ تلفّظ می‌توان در جداسازیِ حوزه‌هایِ معنایی بهره برد؛ برایِ مثال، «چِشم/چَشم». «چِشم» را می‌توان در معنایِ فیزیکی به کار برد (چِشمِ سر، چِشمک)؛ «چَشم» را در معنایِ انتزاعی (چَشم‌داشت، چَشم حتمن).

۳. یکدستیِ آوایی میانِ واژه‌هایِ گوناگونِ مشتقَ از یک ریشه، حفظ شود. برایِ مثال، از آن‌جا که «نارَس، زودرَس» تنها به همین شکل اند، پس «رَسیدن» به «رِسیدن» ترجیح داده می‌شود؛ یا مشتقّاتِ «نِمودن»، همه، در تلفّظ با /e/ اشتراک دارند.

۴. گاه ای، می‌توان یک تلفّظ را به بهانه‌یِ آشفتگیِ زبانی کنار گذاشت؛ برایِ مثال، «کَشتی/کِشتی»؛ که دومی همسانِ صیغه‌یِ دوم‌شخصِ «کشتن» است.

۵. برخ ای واژه‌ها با تلفّظ‌هایِ تازه رواج یافته اند، که بررسی‌هایِ زبان‌شناختی در باره‌یِ درستی و اعتبار اشان داوری می‌کند؛ اگر بتوان آن‌ها را جزئِ تغییراتِ آواییِ زبان دانست، به نوشتارِ معیار راه می‌یابند. برایِ مثال، «هِنگام، صِدا»، به جایِ «هَنگام، صَدا».

Yek i az câleŝhâ ye piŝeru ye tarânevisi, estândârdsâzi ye talaffoz e vâĵehâ dar gune ye meɛyâr e neveŝtâr ast; cerâ ke besiyâr i az vâĵehâ ye konuni ye fârsi, do yâ cand talaffoz e motafâvet dârand – albatte guyeŝhâ vo lahjehâ manzur nist. Barâ ye mesâl, feɛl e nomudan be do surat e nemudan o namudan ham sabt ŝode, va besiyâr i az moŝtaqqât aŝ, hamcon nomudâr/nemudâr, nomune/nemune, nomâyeŝ/nemâyeŝ/namâyeŝ candtalaffozi y-and.

Az ânjâ ke dar xatt e lâtini hame ye âvâhâ neveŝte mi ŝavand, barâ ye yekdasti ye neveŝtâr, behtar ast yek talaffoz tarjih dâde ŝode va ravâj yâbad.

Barâ ye in kâr, bâyad be cand masále tavajjoh dâŝt:

1. Dar gozineŝ e talaffoz e tarjihi, ceŝâi ye ahl e zabân dar nazar gerefte ŝavad. Barâ ye mesâl, cerâĝ/carâĝ, ke ŝâyad dovomi xoŝâyand e fârsiguyân na bâŝad.

2. Az gunâguni ye talaffoz mi tavân dar jâdâsâzi ye howzehâ ye maɛnâi bahre bord; barâ ye mesâl, ceŝm/caŝm. Ceŝm râ mi tavân dar maɛnâ ye fiziki be kâr bord (ceŝm e sar, ceŝmak); caŝm râ dar maɛnâ ye entezâi (caŝmdâŝt, caŝm hatman).

3. Yekdasti ye âvâi miyân e vâĵehâ ye gunâgun e moŝtaqq az yek riŝe, hefz ŝavad. Barâ ye mesâl, az ânjâ ke ras, zudras tanhâ be hamin ŝekl and, pas rasidan be residan tarjih dâde ŝavad; yâ moŝtaqqât e nemudan, hame, dar talaffoz bâ /e/ eŝterâk dârand.

4. Gâh i, mi tavân yek talaffoz râ be bahâne ye âŝoftegi ye zabâni kenâr gozâŝt; barâ ye mesâl, kaŝti/keŝti; ke dovomi hamsân e siĝe ye dovomŝaxs e keŝtan ast.

5. Barx i vâĵehâ bâ talaffozhâ ye tâze ravâj yâfte and, ke barrasihâ ye zabânŝenâxti dar bâre ye dorosti yo eɛtebâr eŝân dâvari mi konad; agar be tavân ânhâ râ jozɛ e taĝyirât e âvâi ye zabân dânest, be neveŝtâr e meɛyâr râh mi yâband. Barâ ye mesâl, hengâm, se, be jâ ye hangâm, sa.

خطّ ۆ نگارش