در زبانِ پهلوی واژه‌هایِ بسیاري هست که حرفِ نخستین اشان ساکن است؛ مانندِ fratum (نخستین)، gristan (گریستن)، dro:ĝ (دروغ).

واژه‌هایي نیز که با «خو» آغاز می‌شوند، همین حالت را دارند؛ یعنی «خ» در آن‌ها ساکن بوده و «و» حرکت دارد. در واگویه‌یِ این واژگان، به علّتِ وضعیتِ دهان پس از اِدایِ حرفِ «خ»، «و» کمي حالتِ ضمّ‍ه می‌گیرد و سپس به حرکتِ پس از خود باز می‌گردد (عدول می‌کند). از این رو، آن را معدوله نامیده اند.

امّا فارسی در گذار از دوره‌یِ میانه (پهلوی) به دوره‌یِ جدید (دری) دچارِ دگرگونی‌هایِ آوایی، معنایی، صرفی و نحویِ فراواني شد که یکي از آن‌ها حذفِ واو پس از حرفِ «خ» بوده است. با این که دگرگونی‌هایِ آواییِ فارسی در خطّ‌ِ نوشتاری بروز می‌کرده، این واوِ حذف‌شده از گفتار، گاهي در نوشتار آمده و گاهي حذف شده است:

Dar zabân e Pahlavi, vâĵehâ ye besyâr i hast, ke harf e noxostin eŝân sâken ast, mânand e fratum (noxostin), gristan (geristan), dro:ĝ (doruĝ).

Vâĵehâ i niz ke bâ xv âĝâz mi ŝavand hamin hâlat râ dârand; yaëni, x dar ânhâ sâken bude va v harakat dârad. Dar vâgui ye in vâĵegân, be ellat e vazíyyat e dahân pas az adâ ye harf e x, v kam i hâlat e /o/ mi girad, va sepas be harakat e pas az xod bâz mi gardad (odul mi konad). Az in ru, ân râ maëdule nâmide and.

Ammâ, Fârsi, dar gozâr az dowre ye miyâne (Pahlavi) be dowre ye jadid (Dari), docâr e degargunihâ ye âvâi, maënâi, sarfi yo nahvi ye Farâvân i ŝod, ke yek i az ânhâ hazf e v ye pas az x bude ast. Bâ in ke degargunihâ ye âvâi ye Fârsi dar xatt e neveŝtâri boruz mi karde, in vâv e hazfŝode az goftâr, gâh i, dar neveŝtâr âmade, va gâh i, hazf ŝode ast:

برخي بر این باور اند که حضورِ این «و» در نوشتار به علّتِ ایجادِ تمایزِ معنایی'ست؛ و لی دیده می‌شود که جز در موردِ خان/خوان، خاست/خواست، خیش/خویش، خار/خوار، صدق نمی‌کند. همچنین، معنایِ واژه در بافتِ جمله آشکار می‌شود، همچون دیگر واژگاني که دو یا چند معنایِ کاملن متفاوت دارند؛ مانندِ شیر، در، یخچال.

از این رو، برایِ یکسانیِ هرچه بیش‌ترِ گفتار و نوشتار، این واوِ ناخانا را نمی‌نویسم.

مرجع‌ها:

۱. نامه‌یِ پهلوانی، فریدونِ جنیدی، تهران، نشرِ بلخ و انتشاراتِ دانشگاهِ علومِ پزشکیِ تهران، چاپِ دوم، ۱۳۸۶. 

۲. تاریخِ زبانِ فارسی، مهریِ باقری، تهران، نشرِ قطره، چاپِ هشتم، ۱۳۸۲.

Barx i bar in bâvar and, ke hozur e in ^v dar neveŝtâr, be ellat e ijâd e tamâyoz e maënâi'st; va li, dide mi ŝavad, ke joz dar mowred e xân/x^vân, xâst/x^vâst, xiŝ/x^viŝ, xâr/x^vâr sedq ne mi konad. Hamconin, maënâ ye vâĵe dar bâft e jomle âŝkâr mi ŝavad, hamcon digar vâĵegân i ke do yâ cand maënâ ye kâmelan motafâvet dârand; mânand e ŝir, dar, yaxcâl.

Az in ru, barâ ye yeksâni ye harce biŝtar e goftâr o neveŝtâr, in ^v ye nâxânâ râ ne mi nevisam.

Marjaëhâ:

1. Nâme ye Pahlavâni, Fereydun e Joneydi, Tehrân, Naŝr e Balx va Enteŝârât e Dâneŝgâh e Olum e Pezeŝki ye Tehrân, Câp e 2^om, 1386.

2. Târix e Zabân e Fârsi, Mehri ye Bâqeri, Tehrân, Naŝr e Qatre, Câp e 8^om, 1382.