واژهسازیِ علمی: گرما و سرما
بارگیریِ پیدیاف - Bârgiri ye PDF
امروزه در واژهسازیِ علمی تمایلِ بسیاري برایِ واژهسازیهایِ یکدست دیده میشود که، هرچند خوب و درخور مینماید، باعثِ کاربردِ نادرستِ امکاناتِ فارسی میشود. این بیدقّتی یا بیتوجّهی، از دیدِ من، ناشی از کمفارسیدانیِ مترجمانِ ما'ست. برایِ نمونه اگر چند واژه مانندِ فرسایش و یونش با پسوندِ «-ِش» ساخته شود، ناگهان با دستهیِ بزرگي از واژگان روبهرو میشویم که با این پسوند ساخته شده اند و در آن میان حتا «گرمایش و جدایش» نیز به چشم میخورد؛ غافل از این که این پسوند با ستاکِ حالِ فعل به کار میرود و برایِ واژهسازی از اسم و صفت (گرما، جدا) راههایِ بیشمارِ دیگري پیشِ رویِ ما'ست. توسعهیِ نادرستِ کاربردهایِ پسوندها، خودبهخود، شاید بیاشکال بنماید، ولی از زایایی و واژهسازیِ بیشتر جلوگیری میکند؛ چنان که از گرمایش واژههایِ دیگري همچون «گرمایشگر، گرماییدن» نداریم. همچنین واژهسازیهایِ ما اغلب موردی و تکواژهیی'ست؛ یعنی به مشتقها و واژگانِ دیگري که با واژه اشتراکِ معنایی دارند، نمیپردازیم. به سخني دیگر، توسعهیِ واژگانی و نیازهایِ آینده را در نظر نمیگیریم.«کارِ عملی، چنان که تاکنون کرده ایم، […] ناگزیر از انبوهي خردهکاریها و چارهگریهایِ موردی و جزئی، امّا، بیروش و سلیقهیی، در متنِ یک سرگردانیِ بزرگ چندان فراتر نمیرود. به این معنا که […] تاکنون به یاریِ مایههایِ آشنا و فرادست در زبانِ «بومی»'مان، اینجا و آنجا، کوشیده ایم پاسخهایي بدهیم و مشکلي آنی را از پیشِ پا برداریم.»۱ در مکانیک، واژههایِ heating و cooling را گرمایش و سرمایش ترجمه میکنیم، بعد refrigeration را تبرید؛ با اینهمه، cryogenic را برودتی! بسیاري هم از کنارِ این بیروشی ساده میگذرند، به این بهانه که «هدف انتقالِ مفهوم است»؛ حال آن که به باورِ من این بیروشی، در جاهایي، حتّا از همین انتقالِ مفهوم هم وا میماند. برایِ نمونه اگر در متني به وسیلهیِ برودتی برسیم، نمیدانیم cryogenic است یا cooler یا refrigerator. «زبانِ حرفهیی، به عنوانِ وسیلهیِ ارتباطی، در کوشش برایِ رسیدن به شفّافیت و رساییِ بیان، و نیز صرفهجویی در وقت و صرفِ انرژی، نقشي اساسی دارد.»۱در اینجا برابرهایِ پیشنهادی ام را برایِ واژگانِ این حوزه، با رویکردي علمی، ارائه میکنم: | Emruze dar vâĵesâzi ye elmi tamâyol e besyâr i barâ ye vâĵesâzihâ ye yekdast dide mi ŝavad ke, harcand xub o darxor mi nemâyad, bâes e kârbord e nâdorost e emkânât e Fârsi mi ŝavad. In bideqqati yâ bitavajjohi, az did e man, nâŝi az kam-Fârsi-dâni ye motarjemân e mâ’st. Barâ ye nemune agar cand vâĵe mânand e “farsâyeŝ” o “yoneŝ” bâ pasvand e “-eŝ” sâxte ŝavad, nâgahân bâ daste ye bozorg i az vâĵegân ruberu mi ŝavim ke bâ in pasvand sâxte ŝode and va dar ân miyân hattâ “garmâyeŝ” o “jodâyeŝ” niz be caŝm mi xorad; ĝâfel az in ke in pasvand bâ setâk e mozâreë e feël be kâr mi ravad va barâ ye vâĵesâzi az esm o sefat (garma, jodâ) râhhâ ye porŝomâr e digar i piŝ e ru ye mâ’st. Towsee ye nâdorost e kârbord e pasvandhâ, xodbexod, ŝâyad bieŝkâl be nemâyad, ammâ az zâyâi yo vâĵesâzi ye biŝtar jelowgiri mi konad; conân ke az “garmâyeŝ” vâĵehâ ye digar i hamcon “garmâyeŝgar, garmâidan” na dârim. Hamconin, vâĵesâzihâ ye mâ aĝlab mowredi yo takvâĵei’st; yaëni be moŝtaqqhâ vo vâĵegân e digar i ke bâ vâĵe eŝterâk e maënâi dârand, ne mi pardâzim. Be soxan i digar, towsee ye vâĵegâni yo niyâzhâ ye âyande râ dar nazar ne mi girim.“Kâr e amali, conân ke tâ konun karde im, […] nâgozir az anbuh i xordekârihâ vo câregarihâ ye mowredi yo jozí, ammâ, biraveŝ o saliqei, dar matn e yek sargardâni ye bozorg candân farâtar ne mi ravad. Be in maënâ ke […] tâ konun be yâri ye mâyehâ ye âŝnâ vo farâdast dar zabân e bumi’mân, injâ vo ânjâ, kuŝide im pâsoxhâ i be dehim o moŝkel i âni râ az piŝ e pâ bar dârim.”1Dar mekânik, vâĵehâ ye ‘heating’ o ‘cooling’ râ “garmâyeŝ” o “sarmâyeŝ" tarjome mi konand, baëd ‘refrigeration’ râ “tabrid”; bâ inhame, ‘cryogenic’ râ “borudati”! Besyâr i ham az kenâr e in biraveŝi sâde mi gozarand, be in bahâne ke “hadaf enteqâl e mafhum ast”; hâl ân ke be bâvar e man in biraveŝi, dar jâhâ i, hattâ az hamin enteqâl e mafhum ham vâ mi mânad. Barâ ye nemune agar dar matn i be “vasile ye borudati” be rasim, ne mi dânim ‘cryogenic’ ast yâ ‘cooler’ yâ ‘refrigerator’. “Zabân e herfei, be onvân e vasile ye ertebâti, dar kuŝeŝ barâ ye rasidan be ŝaffâfiyyat o rasâi ye bayân, va niz sarfejui dar vaqt o sarf e enerĵi, naqŝ i asâsi dârad.”1 Dar injâ, barâbarhâ ye piŝnehâdi y-am râ barâ ye vâĵegân e in howze, bâ ruykard i elmi, erâe mi konam: |
| ‘heating’: garmsâzi گرمسازی | ‘coolong’: xonaksâzi خنکسازی | ‘refrigerating’: sardsâzi سردسازی |
| ‘heater’: garmkon گرمکن | ‘cooler’: xonakkon خنککن | ‘refrigerator’: sardkon سردکن |
| ‘coolant’: xonaksâz خنکساز | ‘refrigerant’: sardsâz سردساز | |
| ‘cryogenic’: sarmâzâ سرمازا |
البتّه این توضیح لازم است که «سردساز» مادهیي'ست که در فرآیندِ سردسازی به کار میرود و «سردکن» دستگاهِ سردسازی'ست. همانگونه که میبینید، ضمنِ حفظِ یکدستیِ برابرها راه برایِ واژگانِ فرضیِ تازهتر، مانندِ گرمساز و گرمازا باز است. دقّت کنید که حتّا میانِ «گرمازا» و «گرماده» هم تفاوت میگذاریم؛ چرا که، «گرماده» و «گرماگیر» برایِ فرآیندهایِ شیمیایی به کار میرود. به همین شیوه، میتوانیم از «یخ» واژههایي چون یخزن (freezer)، یخدان، یخساز داشته باشیم که نتوانستم برابرهایي انگلیسی برای اشان بیابم.۲ اگر، از همان آغاز، رویکردي علمی در پیش میگرفتیم، هیچگاه نیاز میشد، هنگامِ سخنگفتن از یخچالهایِ طبیعی، واژهیِ «طبیعی» را هم اضافه کنیم؟
| Albatte in towzih lâzem ast, ke “sardsâz” mâdde i’st ke dar farâyand e sardsâzi be kâr mi ravad va “sardkon” dastgâh e sardsâzi. Hamângune ke mi binid, zemn e hefz e yekdasti ye barâbarhâ râh barâ ye vâĵegân e farzi ye tâzetar, mânand e “garmsâz” o “garmâzâ” bâz ast. Deqqat konid, ke hattâ miyân e “garmâzâ” vo “garmâdeh” ham tafâvot mi gozârim; cerâ ke, “garmâdeh” o “garmâgir” barâ ye farâyandhâ ye ŝimiyâi be kâr mi ravand. Be hamin ŝive, mi tavânim az “yax” vâĵehâ i con “yaxzan” (‘freezer’), va niz “yaxdân” o “yaxsâz”2 dâŝte bâŝim. Agar, az hamân âĝâz, ruykard i elmi piŝ mi gereftim, hicgâh niyâz mi ŝod, hangâm e soxangoftan az “yaxcâlhâ ye tabii”, vâĵe ye “tabii” râ ham ezâfe konim?
|
