گاه ای، بحثها ای بر سرِ نادرستیِ واژهها ای چون «انتخاباتها» شکل
میگیرد، که چون خودِ «انتخابات» جمع است، نمیتوان آن را دوباره جمع بست.
امّا چنین نیست! «انتخابات» شاید در نگاهِ نخست، با دیدنِ نشانهیِ
جمعِ عربی (-ات)، جمع به نظر برسد، امّا به چند علّت نمیتوان این واژه را،
در فارسی، جمع به شمار آورد: ۱. پس از عددها، اسمِ مفرد میآید؛ مانندِ «یک کتاب، دو کتاب»: من تنها در یک انتخابات شرکت کرده ام.
پارسال دو انتخابات برگزار شد.
اگر «انتخابات» جمع باشد، هر دو جملهیِ بالا نادرست است! ۲. «انتخابات» جمعِ «انتخاب» نیست: ۱۸ گزینه اینجا هست، و تو ۳ انتخاب داری؛ انتخابهای ات را بگو.
در مثالِ بالا نمیتوان «انتخابها» را با «انتخابات» جایگزین کرد. ۳. اگر در معنایِ «انتخابات» هم دقّت کنیم، به رأیگیری یا گزینشِ
یک یا چند نفر برایِ سِمت یا سمتها ای اشاره دارد؛ که در این معنا نشانه
ای از جمعبودن نیست؛ در نتیجه، میتوان «انتخاباتها» را برابرِ
«رأیگیریها/گزینشها» دانست. با توجّه به دیدگاهِ مدیو آزادی، و آنچه در بالا گفته شد، میتوان چنین نتیجه گرفت، که «-ات» در فارسی دو کارکرد دارد: ۱. ساختنِ جمع از واژههایِ عربی؛ مانندِ حیوانات، ایالات، روحیّات، احساسات؛ ۲. پسوندِ مجموعه- یا مقولهساز؛ مانندِ عملیّات (مجموعهعمل)، غزلیّات (مجموعهغزل)لغتنامه، تظاهرات (راهپیمایی). میبینیم
که دستهیِ دوم، با این که جمع به نظر میرسند، در فارسی جمعِ هیچ واژه ای
نیستند، یعنی مفرد ای ندارند؛ برایِ مثال، در فارسی «عملیّه» نداریم، یا
منظور از «تظاهرات» چند مرتبه تظاهر نیست. جالب است، به نظر میرسد
که «-ات» دارد از پسوندِ جمعساز به مجموعهساز گرایش مییابد. مثلن،
همین حالا هم «روحیّات» گویی فقط بویِ جمعبودن نمیدهد، و چه بسا فراتر از
این است که جمعِ «روحیّه» باشد. | Gâh i, bahshâ i bar sar e nâdorosti ye vâĵehâ i con "entexâbâthâ"
ŝekl mi girad, ke con xod e "entexâbât" jamë ast, ne mi tavân ân râ
dobâre jamë bast. Ammâ conin nist! "Entexâbât" ŝâyad dar negâh e
noxost, bâ didan e neŝâne ye jamë e arabi (-ât), jamë be nazar be rasad,
ammâ be cand ellat ne mi tavân in vâĵe râ, dar fârsi, jamë be ŝomâr
âvard: 1. Pas az adadhâ, esm e mofrad mi âyad: mânand e "yek ketâb, do ketâb": Man tanhâ dar yek entexâbât ŝerkat karde am.
Pârsâl do entexâbât bargozâr ŝod.
Agar "entexâbât" jamë bâŝad, har do jomle ye bâlâ nâdorost ast! 2. "Entexâbât" jamë e "entexâb" nist: 18 gozine injâ hast, va to 3 entexâb dâri; entexâbhâ y-at râ be gu.
Dar mesâl e bâlâ ne mi tavân "entexâbhâ" râ bâ "entexâbât" jâygozin kard. 3. Agar dar maënâ ye "entexâbât" ham deqqat konim, be raëygiri yâ gozineŝ
e yek yâ cand nafar barâ ye semat yâ semathâ i eŝâre dârad; ke dar in
maënâ neŝâne i az jamëbudan nist; dar natije, mi tavân "entexâbâthâ" râ
barâbar e "raëygirihâ/gozineŝhâ" dânest. Bâ tavajjoh be didgâh e Mediyo Âzâdi, va ân ce dar bâlâ gofte ŝod, mi tavân conin natije gereft, ke "-ât" dar fârsi do kârkard dârad: 1. sâxtan e jamë az vâĵehâ ye arabi; mânand e heyvânât, iyâlât, ruhiyyât, ehsâsât; 2. pasvand e majmue- yâ maqulesâz; mânandd e amaliyyât (majmueamal), ĝazaliyyât (majmueĝazal)loĝatnâme, tazâhorât (râhpeymâi). Mi
binim, ke daste ye dovom, bâ in ke jamë be nazar mi rasand, dar fârsi
jamë e hic vâĵe i nistand, yaëni mofrad i na dârand; barâ ye mesâl, dar
fârsi "amaliyye" na dârim, yâ manzur az "tazâhorât" cand martabe tazâhor
nist. Jâleb ast, be nazar mi rasad ke "-ât" dârad az pasvand e
jamësâz be majmuesâz gerâyeŝ mi yâbad. Masalan, hamin hâlâ ham
"ruhiyyât" gui faqat bu ye jamëbudan ne mi dahad, va ce basâ farâtar az
in ast ke jamë e "ruhiyye" bâŝad. |
